लघवीच्या अहवालात आरबीसी आढळणे म्हणजे युरिन मायक्रोस्कोपीमध्ये लाल रक्तपेशी दिसल्या आहेत. लघवी डोळ्यांना रक्ताळलेली दिसत नसतानाही अशा पेशी आढळल्यास त्याला मायक्रोस्कोपिक हेमॅच्युरिया म्हणतात. युरिनरी इन्फेक्शन, किडनी स्टोन, प्रोस्टेटचे आजार, अलीकडील अतिशय जोरदार व्यायाम, मासिक पाळीतील रक्त नमुन्यात मिसळणे आणि किडनीचे काही आजार ही सामान्य कारणे आहेत; युरिनरी ट्रॅक्ट कॅन्सर हे महत्त्वाचे पण तुलनेने कमी आढळणारे कारण आहे. वारंवार आरबीसी येणे, लघवी प्रत्यक्ष लाल दिसणे, रक्ताच्या गुठळ्या येणे किंवा त्यासोबत लघवीचे इतर त्रास असणे यांची तपासणी आवश्यक आहे. पुढची तपासणी हेमॅच्युरियाचे प्रमाण, तो पुन्हा-पुन्हा आढळतो का, लक्षणे, किडनीसंबंधी निष्कर्ष आणि कॅन्सरचे जोखीम घटक यांवर ठरते.

लघवीच्या अहवालात आरबीसी म्हणजे काय?

आरबीसी म्हणजे रेड रक्त सेल — लाल रक्तपेशी. सामान्यतः लघवीत लाल रक्तपेशी फारशा नसाव्यात. युरिन रुटीन/मायक्रोस्कोपी अहवालात आरबीसीची संख्या प्रत्येक एचपीएफमागे दिली जाऊ शकते.

एचपीएफ म्हणजे हाय-पॉवर फिल्ड. प्रयोगशाळेत मायक्रोस्कोपखाली पेशी मोजण्यासाठी पाहिले जाणारे हे एक क्षेत्र असते.

युरिन डिपस्टिकवर “रक्त पॉझिटिव्ह” येणे एवढ्यावरच निष्कर्ष काढता येत नाही. शक्यतो युरिन मायक्रोस्कोपीने त्याची खात्री केली जाते, कारण अखंड लाल रक्तपेशी नसतानाही काही कारणांनी डिपस्टिक पॉझिटिव्ह येऊ शकतो.

लघवीच्या अहवालात आरबीसी/एचपीएफ किती असल्यास लक्ष द्यावे?

आरबीसीची संख्या लक्षणे आणि पुन्हा केलेल्या तपासणीसोबत समजून घ्यावी लागते. विशेषतः नमुना योग्य पद्धतीने घेतला नसेल तर थोडे आरबीसी तात्पुरते दिसू शकतात.

व्यावहारिकदृष्ट्या, योग्य पद्धतीने घेतलेल्या लघवीच्या नमुन्यात 3 किंवा अधिक आरबीसी/एचपीएफ आढळल्यास त्याला साधारणपणे मायक्रोस्कोपिक हेमॅच्युरिया मानले जाते. वय, लक्षणे आणि जोखीम घटकांनुसार पुढील तपासणी लागू शकते.

खूप मोठ्या संख्येने आरबीसी, डोळ्यांना दिसणारे रक्त, तपकिरी किंवा चहाच्या रंगाची लघवी, अथवा रक्ताच्या गुठळ्या असल्यास लवकर तपासणी करणे आवश्यक आहे.

लघवीच्या अहवालात आरबीसी येणे गंभीर आहे का?

कधी ते तात्पुरते असते. कधी ते एखाद्या महत्त्वाच्या आजाराचा सुरुवातीचा इशारा असू शकते.

एका अहवालात थोडे आरबीसी दिसण्यामागे अलीकडील जोरदार व्यायाम, मासिक पाळीतील रक्त नमुन्यात मिसळणे किंवा नमुना घेण्याची पद्धत कारणीभूत असू शकते. आरबीसी वारंवार दिसत असतील किंवा लघवी लाल, गुलाबी, तपकिरी किंवा चहाच्या रंगाची दिसत असेल तर वैद्यकीय तपासणी योग्य ठरते.

वेदना नसताना लघवीत प्रत्यक्ष रक्त दिसणे विशेष महत्त्वाचे आहे. जळजळ, ताप किंवा वेदना नसल्या तरी त्याकडे दुर्लक्ष करू नये, कारण ब्लॅडर, किडनी किंवा प्रोस्टेटशी संबंधित काही आजार सुरुवातीच्या टप्प्यात वेदना देत नाहीत.

नमुना चुकीचा घेतल्यामुळे आरबीसी दिसू शकतात का?

हो. नमुना दूषित झाला किंवा तो योग्य पद्धतीने घेतला गेला नाही तर युरिनरी ट्रॅक्ट सामान्य असूनही अहवालात आरबीसी दिसू शकतात.

असे पुढील परिस्थितींमध्ये होऊ शकते:

• मासिक पाळी सुरू असताना नमुना दिला असेल.
• योनीतून रक्तस्राव होत असेल किंवा आसपासच्या त्वचेची जळजळ/इजा असेल.
• मधल्या प्रवाहातील नमुना घेण्याऐवजी लघवीचा सुरुवातीचा भाग घेतला असेल.
• नमुना देण्याच्या डब्याला आतून हात लागला असेल.
• नमुना तपासणीसाठी पाठवण्यात जास्त विलंब झाला असेल.
• अलीकडे अतिशय जोरदार व्यायाम केला असेल.

आरबीसी कमी प्रमाणात असतील आणि कोणतीही लक्षणे नसतील, तर अधिक तपासण्या करण्यापूर्वी डॉक्टर पुन्हा योग्य पद्धतीने घेतलेला क्लीन-कॅच मिडस्ट्रीम युरिन नमुना तपासण्यास सांगू शकतात.

लघवीत आरबीसी येण्याची सामान्य कारणे

युरिनरी ट्रॅक्ट इन्फेक्शन

यूटीआयमुळे लघवी करताना जळजळ, वारंवार लघवी, अचानक तीव्र लघवीची भावना, पोटाच्या खालच्या भागात दुखणे, ताप आणि लघवीत आरबीसी दिसू शकतात. अहवालात पू पेशी, बॅक्टेरिया, नायट्राइट किंवा ल्युकोसाइट एस्टरेजही दिसू शकतात.

विशेषतः पुरुषांमध्ये, ताप असल्यास, वारंवार यूटीआय होत असल्यास, डायबेटीस, गर्भधारणा किंवा कॉम्प्लिकेटेड इन्फेक्शन असल्यास अँटिबायोटिक सुरू करण्यापूर्वी युरिन कल्चरची गरज भासू शकते.

किडनी स्टोन किंवा युरेटरिक स्टोन

स्टोनमुळे लघवीत आरबीसी येणे सामान्य आहे. वेदना कंबरेच्या बाजूला किंवा पाठीकडून सुरू होऊन पोटाच्या खालच्या भागात, जांघेत किंवा अंडकोषाकडे जाऊ शकतात. मळमळ, उलटी, लघवी करताना जळजळ आणि वारंवार लघवीही होऊ शकते.

काही स्टोनमध्ये फक्त मायक्रोस्कोपिक आरबीसी दिसतात आणि तीव्र वेदना अजिबात नसू शकतात.

प्रोस्टेट वाढणे किंवा प्रोस्टेटला सूज येणे

पुरुषांमध्ये वय वाढत असताना प्रोस्टेट वाढल्यामुळे हेमॅच्युरियासोबत लघवीची धार कमी होणे, रात्री वारंवार लघवी, अचानक लघवीची भावना, जोर लावावा लागणे किंवा ब्लॅडर पूर्ण रिकामा न झाल्यासारखे वाटणे अशी लक्षणेही असू शकतात.

प्रोस्टेटायटिस म्हणजे प्रोस्टेटला आलेली सूज किंवा इन्फेक्शन. यात लघवी करताना जळजळ, पेल्विक भागात वेदना, ताप किंवा इजॅक्युलेशनच्या वेळी वेदना होऊ शकतात.

किडनीच्या फिल्टरचा आजार

कधी आरबीसी युरिनरी ट्रॅक्टमधून नव्हे, तर किडनीतील सूक्ष्म फिल्टरमधून येतात. पुढील निष्कर्ष सोबत असल्यास अशी शक्यता अधिक असते:

• लघवीत प्रोटीन.
• आरबीसी कास्ट्स.
• डिसमॉर्फिक आरबीसी.
• चेहऱ्यावर किंवा पायांवर सूज.
• उच्च रक्तदाब.
• क्रिएटिनिन वाढलेले असणे.

अशा परिस्थितीत किडनीच्या कार्याच्या तपासण्या आणि नेफ्रोलॉजिस्टची तपासणी लागू शकते; गरजेनुसार युरोलॉजिस्टचे मूल्यमापनही केले जाते.

रक्त पातळ करणारी औषधे

अ‍ॅस्पिरिन, क्लोपिडोग्रेल, वॉरफरिन, अपिक्साबॅन, रिवॅरॉक्साबॅन आणि अशी इतर औषधे घेतल्याने रक्तस्राव अधिक स्पष्ट दिसू शकतो. मात्र लघवीत रक्त दिसण्याचे एकमेव कारण ही औषधे आहेत असे गृहीत धरू नये. युरिनरी ट्रॅक्टची तपासणी तरीही आवश्यक असू शकते.

डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय रक्त पातळ करणारी औषधे बंद करू नका.

ब्लॅडर, किडनी किंवा युरिनरी ट्रॅक्टमधील ट्यूमर

कॅन्सर हे लघवीत आरबीसी येण्याचे सर्वात सामान्य कारण नाही. मात्र निवडक रुग्णांमध्ये डॉक्टरांना नक्की वगळून पाहावे लागणारे ते एक महत्त्वाचे कारण आहे.

वेदना नसताना प्रत्यक्ष रक्त दिसणे, वाढते वय, धूम्रपानाचा इतिहास, हेमॅच्युरिया सतत किंवा पुन्हा-पुन्हा होणे, काही व्यवसायांमधील विशिष्ट रसायनांचा संपर्क किंवा यापूर्वी युरिनरी ट्रॅक्ट कॅन्सर झालेला असणे यामुळे महत्त्वाच्या युरिनरी कारणाची शक्यता वाढते. सध्याच्या हेमॅच्युरिया मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये फक्त एका वयोमर्यादेऐवजी अनेक जोखीम घटक एकत्र विचारात घेतले जातात.

युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?

पुढील परिस्थितींमध्ये युरोलॉजिस्टचा सल्ला घ्यावा:

• पुन्हा केलेल्या लघवीच्या अहवालातही आरबीसी दिसत असतील.
• लघवी लाल, गुलाबी, कोलासारखी किंवा चहाच्या रंगाची दिसत असेल.
• लघवीत रक्ताच्या गुठळ्या दिसत असतील.
• कंबरेच्या बाजूला किंवा पाठीत वेदना असतील किंवा स्टोनची शंका असेल.
• लघवी करताना जळजळीसोबत ताप असेल.
• आपण पुरुष असाल आणि आरबीसी वारंवार दिसत असतील.
• वय वाढलेले असून त्यासोबत हेमॅच्युरियाचे इतर जोखीम घटक असतील.
• सध्या धूम्रपान करत असाल किंवा पूर्वी केले असेल.
• वारंवार यूटीआय होत असेल.
• प्रोस्टेटची लक्षणे असतील.
• रक्त पातळ करणारी औषधे घेत असताना लघवीत रक्त दिसत असेल.
• अहवालात आरबीसीसोबत प्रोटीन, कास्ट्स किंवा वाढलेले क्रिएटिनिन दिसत असेल.

लघवीत आरबीसी आढळल्यावर कोणत्या तपासण्या लागू शकतात?

प्रत्येक रुग्णाला प्रत्येक तपासणीची गरज नसते. वय, लक्षणे, आरबीसीची संख्या आणि जोखीम घटक पाहून डॉक्टर तपासण्या ठरवतात.

पुन्हा युरिन रुटीन/मायक्रोस्कोपी

यामुळे आरबीसी अजूनही आहेत का हे निश्चित करता येते. योग्य पद्धतीने घेतलेला क्लीन-कॅच नमुना महत्त्वाचा आहे.

युरिन कल्चर

यामुळे इन्फेक्शन आहे का हे कळते आणि योग्य अँटिबायोटिक निवडण्यास मदत होते.

किडनीच्या कार्याच्या तपासण्या

सीरम क्रिएटिनिन आणि संबंधित तपासण्यांमधून किडनीचे कार्य सामान्य आहे का हे पाहिले जाते.

पीव्हीआरसह यूएसजी केयूबी

यूएसजी केयूबीमध्ये किडनी, युरेटर, ब्लॅडर आणि प्रोस्टेट पाहिले जातात. पीव्हीआर म्हणजे पोस्ट-वॉइड रेसिड्युअल युरिन — लघवी केल्यानंतर ब्लॅडरमध्ये उरलेली लघवी.

सीटी केयूबी

विशेषतः कंबरेच्या बाजूला वेदना असताना किडनी किंवा युरेटरिक स्टोनची शंका असल्यास सीटी केयूबीचा उपयोग केला जातो.

सीटी युरोग्राफी

निवडक जास्त जोखीम असलेल्या रुग्णांमध्ये किडनी, युरेटर आणि ब्लॅडर अधिक स्पष्टपणे पाहण्यासाठी सीटी युरोग्राफी सुचवली जाऊ शकते.

सिस्टोस्कोपी

सिस्टोस्कोपी ही कॅमेराद्वारे युरेथ्रा आणि ब्लॅडर आतून पाहण्याची तपासणी आहे. लघवीत प्रत्यक्ष रक्त दिसणे, आरबीसी सतत आढळणे, वाढते वय, धूम्रपानाचा इतिहास किंवा ब्लॅडरच्या आजाराची शंका असल्यास ती लागू शकते.

लघवीच्या अहवालात आरबीसी दिसल्यावर काय करावे?

घाबरू नका. पण दुर्लक्षही करू नका.

सर्वप्रथम नमुना योग्य पद्धतीने घेतला होता का ते पाहा. ताप, जोरदार व्यायाम, मासिक पाळी किंवा अलीकडे युरिनरी प्रक्रिया झाले असेल तर डॉक्टर पुन्हा तपासणी सुचवू शकतात.

दुसरे म्हणजे, संपूर्ण युरिन अहवाल पाहा. आरबीसी, पू पेशी, बॅक्टेरिया, प्रोटीन, कास्ट्स, क्रिस्टल्स, पीएच आणि स्पेसिफिक ग्रॅव्हिटी — या सर्वांना महत्त्व असते.

तिसरे म्हणजे, अहवाल लक्षणांशी जुळवून पाहा. कंबरेच्या वेदनेसह आरबीसी असल्यास स्टोनची शक्यता असते. जळजळ आणि तापासोबत आरबीसी असल्यास इन्फेक्शनचा विचार होतो. वेदना नसताना प्रत्यक्ष रक्त दिसल्यास काळजीपूर्वक तपासणी आवश्यक आहे.

चौथे म्हणजे, आरबीसी कायम राहिल्यास पुढील तपासणी पूर्ण करा. प्रत्येक रुग्णामध्ये केवळ सामान्य अल्ट्रासाऊंडने तपासणी संपतेच असे नाही.

तपासणीसाठी येताना काय आणावे?

सोबत आणा:

• युरिन रुटीन/मायक्रोस्कोपी अहवाल.
• केले असल्यास युरिन कल्चर अहवाल.
• यूएसजी केयूबी/पीव्हीआर अहवाल.
• केले असल्यास सीटी केयूबी किंवा सीटी युरोग्राफीच्या प्रतिमा आणि अहवाल.
• सीरम क्रिएटिनिन आणि रक्तातील साखर अहवाल.
• सध्या घेत असलेली औषधे, विशेषतः रक्त पातळ करणारी औषधे.
• पूर्वीचे स्टोन, प्रोस्टेट, यूटीआय किंवा कॅन्सरसंबंधी कागदपत्रे.
• असल्यास डिस्चार्ज समरी किंवा प्रक्रिया नोट्स.
• महिलांनी गरजेनुसार मासिक पाळी, गर्भधारणा किंवा योनीतून रक्तस्राव याबद्दल सांगावे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• लघवीत रक्त: कारणे आणि तपासणी
• किडनी स्टोनची लक्षणे आणि उपचार
• यूटीआय आणि लघवी करताना जळजळ
• प्रोस्टेट वाढण्याची लक्षणे
• सिस्टोस्कोपी तपासणी: का केली जाते आणि काय अपेक्षित असते?
• ब्लॅडर कॅन्सर / लघवीत रक्त — सेवा पृष्ठ
• फेसाळ लघवी: काळजी कधी करावी?
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• 1. American Urological Association/SUFU. Microhematuria Guideline and 2025 Amendment https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/microhematuria
• 2. Urology Care Foundation. Hematuria patient information https://www.urologyhealth.org/urology-a-z/h/hematuria
• 3. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Hematuria – Blood in the Urine https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/hematuria-blood-urine
• 4. NICE NG12. Suspected cancer: recognition and referral – urological cancers https://www.nice.org.uk/guidance/ng12
• 5. National Kidney Foundation. Hematuria in adults https://www.kidney.org/kidney-topics/hematuria-adults
• 6. Saha MK et al. Glomerular Hematuria and the Utility of Urine Microscopy. American Journal of Kidney Diseases. 2022.