होय. काही प्रोस्टेट औषधांचा इजॅक्युलेशनवर परिणाम होऊ शकतो. वीर्याचे प्रमाण कमी होणे, इजॅक्युलेशन उशिरा होणे, ड्राय ऑर्गॅझम किंवा ऑर्गॅझम होऊनही वीर्य बाहेर न दिसणे असे बदल जाणवू शकतात. हे सहसा धोकादायक नसते, पण लैंगिक समाधान आणि फर्टिलिटीवर परिणाम होऊ शकतो. टॅम्सुलोसिन आणि सिलोदोसीनचा इजॅक्युलेटरी डिसफंक्शनशी विशेष संबंध आहे; फिनास्टेराइड आणि ड्युटास्टेराइडमुळेही काही पुरुषांमध्ये वीर्य कमी होऊ शकते किंवा लैंगिक कार्य बदलू शकते. उपचार स्वतः बदलण्यापूर्वी याबद्दल चर्चा करा, जेणेकरून लघवीच्या अडथळ्याची तीव्रता आणि फर्टिलिटीची गरज दोन्ही लक्षात घेता येतील.

प्रोस्टेटची औषधे इजॅक्युलेशनवर का परिणाम करतात?

क्लायमॅक्सच्या वेळी प्रोस्टेट, ब्लॅडर नेक आणि वीर्याचा मार्ग एकत्रितपणे काम करतात. सामान्य इजॅक्युलेशनमध्ये वीर्य पुढे युरेथ्रामध्ये जाते आणि पेनिसमधून बाहेर पडते. त्याच वेळी ब्लॅडर नेक बंद होते, त्यामुळे वीर्य मूत्राशयात मागे जात नाही.

लघवीचा प्रवाह सुधारण्यासाठी काही प्रोस्टेट औषधे प्रोस्टेट आणि ब्लॅडर नेकभोवतीचे स्नायू शिथिल करतात. त्याच शिथिलतेमुळे वीर्य पुढे जाण्याची प्रक्रिया बदलू शकते. त्यामुळे लघवीची धार सुधारली तरी वीर्य कमी, उशिरा किंवा अजिबात बाहेर न दिसू शकते.

प्रोस्टेट उपचारातील हा एक कमी चर्चिला जाणारा दुष्परिणाम आहे. अनेक पुरुष विचारायला संकोचतात. पण ही वैध वैद्यकीय चिंता आहे; “छोटी” तक्रार नाही.

पुरुषांना कोणते बदल जाणवू शकतात?

• वीर्याचे प्रमाण कमी झालेले जाणवणे.
• ऑर्गॅझम होतो, पण वीर्य बाहेर येत नाही.
• इजॅक्युलेशन उशिरा होते.
• क्लायमॅक्सचा जोर कमी वाटतो.
• वीर्य खूप हळू बाहेर येते.
• ऑर्गॅझम होतो पण तो “ड्राय” असतो.
• सेक्सनंतर लघवी किंचित ढगाळ दिसू शकते.
• वीर्य नीट बाहेर न आल्यामुळे फर्टिलिटीची चिंता निर्माण होते.

ही सर्व लक्षणे वैद्यकीयदृष्ट्या एकाच गोष्टीचे निदर्शक नसतात. वीर्यनिर्मिती कमी झाली आहे, वीर्य पुढे ढकलण्याची प्रक्रिया कमी झाली आहे, ड्राय ऑर्गॅझम आहे की खरे रेट्रोग्रेड इजॅक्युलेशन आहे हे युरोलॉजिस्ट समजून घेण्याचा प्रयत्न करतात.

ड्राय ऑर्गॅझम विरुद्ध रेट्रोग्रेड इजॅक्युलेशन

रुग्ण अनेकदा “वीर्य बाहेर आले नाही” म्हणजे रेट्रोग्रेड इजॅक्युलेशन असे समजतात. पण ते नेहमी बरोबर नसते.

टॅम्सुलोसिन आणि सिलोदोसीनसारख्या औषधांमध्ये अनेकदा समस्या वीर्याचे पुढे उत्सर्जन कमी होणे किंवा अॅनेजॅक्युलेशन असू शकते; प्रत्येक वेळी वीर्य खरोखर मूत्राशयात मागे जाते असे नसते.

कोणती प्रोस्टेट औषधे इजॅक्युलेशनवर परिणाम करू शकतात?

NICE मध्यम ते तीव्र लोअर युरिनरी ट्रॅक्ट सिम्प्टम्स असलेल्या पुरुषांमध्ये अल्फा-ब्लॉकर्सचा, तर मोठे प्रोस्टेट किंवा पुढे त्रास वाढण्याचा धोका असलेल्या निवडक पुरुषांमध्ये 5-अल्फा रिडक्टेज इनहिबिटर्सचा विचार करण्याची शिफारस करते. EAU च्या रुग्ण-माहितीनुसार काही औषधे लघवीची धार तुलनेने लवकर सुधारतात, तर काही औषधे काही महिन्यांत प्रोस्टेटचा आकार हळूहळू कमी करतात.

भारतीय OPDमधील एक व्यावहारिक मुद्दा

भारतात प्रोस्टेटच्या अनेक गोळ्या एकापेक्षा जास्त औषधे असलेल्या गोळ्यांमध्ये मिळतात. रुग्णाला गोळीचे नाव माहिती असते; पण त्यात नेमकी कोणती औषधे आहेत ही माहिती नसते.

उदाहरणार्थ, एका गोळीत फक्त टॅम्सुलोसिन, फक्त सिलोदोसीन, टॅम्सुलोसिन + ड्युटास्टेराइड, सिलोदोसीन + ड्युटास्टेराइड किंवा अल्फा-ब्लॉकरसोबत ब्लॅडरचे औषध असू शकते.

टॅम्सुलोसिन आणि इजॅक्युलेशनमधील बदल

लघवीची धार कमी, जोर लावावा लागणे, मूत्राशय पूर्ण रिकामे न होणे आणि रात्री लघवीसाठी उठावे लागणे अशा प्रोस्टेट वाढीच्या लक्षणांसाठी टॅम्सुलोसिन सामान्यतः वापरले जाते.

त्यामुळे वीर्य कमी होणे, इजॅक्युलेशन उशिरा होणे, ड्राय ऑर्गॅझम किंवा इजॅक्युलेशनचा जोर कमी वाटणे होऊ शकते. टॅम्सुलोसिन लघवीच्या प्रवाहासोबत वीर्य पुढे नेण्यात भूमिका असलेल्या रिसेप्टर्सवरही परिणाम करते. अनेक अभ्यासांत टॅम्सुलोसिनसोबत इजॅक्युलेशनशी संबंधित दुष्परिणाम सातत्याने नोंदवले आहेत; नेमके प्रमाण डोस, उपचाराचा कालावधी आणि रुग्णांना लक्षणांबद्दल कसे विचारले यानुसार बदलते.

लघवीच्या लक्षणांवर उत्कृष्ट फायदा होत असेल आणि रुग्णाला हा बदल त्रासदायक वाटत नसेल तर औषध सुरू ठेवता येऊ शकते. पण रुग्ण लैंगिकदृष्ट्या सक्रिय असेल, त्याला त्रास होत असेल किंवा गर्भधारणेची योजना असेल तर औषधाचा आढावा घ्यावा.

सिलोदोसीन आणि ड्राय ऑर्गॅझम

सिलोदोसीन युरिनरी लक्षणांसाठी प्रभावी औषध असू शकते; मात्र ड्राय इजॅक्युलेशन किंवा ऑर्गॅझमच्या वेळी वीर्य बाहेर न येण्याशी त्याचा संबंध तुलनेने जास्त आहे.

एका पद्धतशीर आढाव्यात टॅम्सुलोसिनच्या तुलनेत सिलोदोसीनसोबत इजॅक्युलेटरी डिसफंक्शनची शक्यता अधिक आढळली. दुसऱ्या तुलनात्मक आढाव्यातही अल्फा-ब्लॉकर्सचे सामान्य दुष्परिणाम म्हणून इजॅक्युलेशनच्या तक्रारी नोंदल्या गेल्या, विशेषतः सिलोदोसीन आणि टॅम्सुलोसिनसोबत.

सिलोदोसीन युरिनरी लक्षणांसाठी फार उपयोगी ठरू शकते; पण पुढे वीर्य बाहेर येणे महत्त्वाचे असलेल्या किंवा गर्भधारणेचा प्रयत्न करणाऱ्या पुरुषांना उपचार सुरू करण्यापूर्वी या तडजोडीबद्दल स्पष्ट माहिती द्यावी.

फिनास्टेराइड आणि ड्युटास्टेराइड

फिनास्टेराइड आणि ड्युटास्टेराइड ही 5-अल्फा रिडक्टेज इनहिबिटर्स आहेत. प्रोस्टेटच्या वाढीत भूमिका असलेल्या DHT या हार्मोनचा प्रभाव ती कमी करतात. प्रोस्टेट वाढलेले असेल आणि दीर्घकालीन उपचार आवश्यक असतील तेव्हा ही औषधे वापरली जातात.

काही पुरुषांमध्ये वीर्याचे प्रमाण कमी होणे, सेक्सची इच्छा कमी होणे, इरेक्शनमध्ये अडचण, इजॅक्युलेशनमध्ये बदल किंवा स्तनांमध्ये संवेदनशीलता/सूज होऊ शकते.

5-अल्फा रिडक्टेज इनहिबिटर्सवरील आढाव्यात लिबिडो कमी होणे, इरेक्टाइल डिसफंक्शन आणि इजॅक्युलेटरी डिसफंक्शन यांचे प्रमाण किंचित वाढलेले आढळले. हे दुष्परिणाम प्रत्येकाला होत नाहीत.

ड्राय इजॅक्युलेशन हानिकारक आहे का?

सहसा नाही. औषधांमुळे होणारा ड्राय ऑर्गॅझम किंवा वीर्य कमी होणे हे सामान्यतः ब्लॅडर, किडनी, प्रोस्टेट किंवा पेनिससाठी हानिकारक नसते. वीर्य शरीरात कायम “अडकून” राहते असे नाही. वीर्य मूत्राशयात गेले असेल तर ते नंतर लघवीसोबत बाहेर पडते.

पण “धोकादायक नाही” याचा अर्थ “महत्त्वाचे नाही” असा होत नाही. लैंगिक आत्मविश्वास, वैवाहिक जीवन आणि फर्टिलिटी यांना महत्त्व आहे. दुष्परिणाम त्रासदायक वाटत असेल तर त्याबद्दल चर्चा करणे योग्य आहे.

फर्टिलिटीवर परिणाम होऊ शकतो का?

होऊ शकतो. खूप कमी वीर्य बाहेर येत असेल तर नैसर्गिक गर्भधारणा कठीण होऊ शकते. नवविवाहित पुरुष, गर्भधारणेची योजना करणारे, इन्फर्टिलिटीसाठी उपचार घेणारे, सीमेन अॅनालिसिस सीमारेषेवर असलेले आणि युरिनरी लक्षणे किंवा स्टोनसाठी अल्फा-ब्लॉकर घेणारे तरुण पुरुष यांच्यासाठी हे विशेष महत्त्वाचे आहे.

फर्टिलिटी महत्त्वाची असेल तर टॅम्सुलोसिन, सिलोदोसीन, फिनास्टेराइड, ड्युटास्टेराइड किंवा एकत्रित औषधांच्या गोळ्या सुरू करण्यापूर्वी किंवा पुढे चालू ठेवण्यापूर्वी युरोलॉजिस्टला सांगा. परिस्थितीनुसार सीमेन अॅनालिसिस, औषध बदल, तात्पुरता उपचार बदल, निवडक रुग्णांमध्ये पोस्ट-इजॅक्युलेटरी लघवीची तपासणी किंवा गर्भधारणा उशिरा होत असल्यास पुरुष वंध्यत्वाची तपासणी सुचवली जाऊ शकते.

डॉक्टरांची व्यावहारिक नोंद

एखादा दुष्परिणाम वैद्यकीयदृष्ट्या निरुपद्रवी असला तरी रुग्णासाठी महत्त्वाचा असू शकतो. उपचार ठरवताना युरिनरी फायदा, लैंगिक समाधान आणि फर्टिलिटीची उद्दिष्टे यांचा समतोल साधणे आवश्यक आहे.

औषध बंद केल्यानंतर इजॅक्युलेशन पुन्हा सामान्य होते का?

अनेकदा होय, विशेषतः अल्फा-ब्लॉकर्स बदलल्यानंतर किंवा बंद केल्यानंतर सुधारणा होते. मात्र किती वेळ लागेल हे व्यक्तीनुसार बदलते.

टॅम्सुलोसिन किंवा सिलोदोसीन सुरक्षितपणे बंद किंवा बदलता आले तर इजॅक्युलेशन सुधारू शकते. फिनास्टेराइड किंवा ड्युटास्टेराइडचा परिणाम हार्मोनल मार्गाने होत असल्याने काही पुरुषांमध्ये सुधारणा होण्यासाठी अधिक वेळ लागू शकतो.

डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय औषध अचानक बंद करू नका. लघवीच्या मार्गात लक्षणीय अडथळा असेल तर औषध बंद केल्याने युरिनरी लक्षणे वाढू शकतात किंवा युरिनरी रिटेन्शन होऊ शकते.

मी प्रोस्टेटची गोळी बंद करावी का?

स्वतःहून नाही. पुढीलपैकी काही असल्यास प्रोस्टेटची औषधे अचानक बंद करू नका:

• लघवीची धार खूप कमी असणे.
• पोस्ट-वॉइड रेसिड्युअल युरिन जास्त असणे.
• वारंवार युरिनरी रिटेन्शन होणे.
• पूर्वी कॅथेटर घालावा लागलेला असणे.
• वारंवार UTI होणे.
• अडथळ्यामुळे किडनीला सूज येणे.
• रात्री लघवीचा त्रास खूप जास्त असणे.
• मोठे प्रोस्टेट आणि पुढील गुंतागुंतीचा धोका अधिक असणे.

त्याऐवजी युरोलॉजिस्टला विचारा: “हे औषध अजून आवश्यक आहे का? माझ्या लैंगिक दुष्परिणामांचा विचार करून दुसरा योग्य पर्याय आहे का?”

युरोलॉजिस्ट काय करू शकतात?

• दुष्परिणाम औषधामुळेच होण्याची शक्यता आहे का ते तपासणे.
• गोळीत नेमकी कोणती औषधे आहेत ते पाहणे.
• योग्य असल्यास अल्फा-ब्लॉकर बदलणे.
• अनावश्यक डुप्लिकेट औषधे बंद करणे.
• प्रोस्टेटचा आकार आणि रेसिड्युअल युरिन तपासणे.
• PSA, युरिन इन्फेक्शन आणि किडनीचे कार्य तपासणे.
• युरिनरी लक्षणांसोबत इरेक्टाइल डिसफंक्शन असलेल्या निवडक पुरुषांमध्ये टॅडालाफिलचा विचार करणे.
• फर्टिलिटी जपणाऱ्या उपचारांची योजना चर्चा करणे.
• अडथळा लक्षणीय असेल आणि औषधे सहन होत नसतील तर शस्त्रक्रियेबद्दल चर्चा करणे.

उद्दिष्ट फक्त लघवीची धार चांगली करणे नाही. स्वीकारार्ह लैंगिक जीवनासोबत लघवीची लक्षणे सुधारणे हे उद्दिष्ट असते.

युरोलॉजिस्टला काय विचारावे?

• माझ्या औषधांच्या चिठ्ठीतील कोणत्या औषधामुळे इजॅक्युलेशनवर परिणाम होऊ शकतो?
• माझी गोळी संयोजन आहे का?
• माझे प्रोस्टेट खरोखर वाढलेले आहे का?
• हे औषध मला दीर्घकाळ घ्यावे लागेल का?
• इजॅक्युलेशनशी संबंधित दुष्परिणाम कमी असलेल्या औषधावर बदलता येईल का?
• मी गर्भधारणेचा प्रयत्न करत असल्यास हे औषध सुरक्षित आहे का?
• मला सीमेन अॅनालिसिसची गरज आहे का?
• औषध बंद किंवा बदलल्यास युरिनरी रिटेन्शनचा धोका आहे का?
• औषधे योग्य नसतील तर मी शस्त्रक्रियेसाठी योग्य उमेदवार आहे का?

युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?

• प्रोस्टेटचे औषध सुरू केल्यानंतर इजॅक्युलेशन बदलले.
• ड्राय ऑर्गॅझम आहे आणि गर्भधारणेची योजना आहे.
• वीर्याचे प्रमाण लक्षणीय कमी झाले.
• यासोबत सेक्सची इच्छा कमी किंवा इरेक्शनमध्ये अडचण आहे.
• टॅम्सुलोसिन, सिलोदोसीन, फिनास्टेराइड किंवा ड्युटास्टेराइड घेत आहात.
• औषध का सुरू केले होते हे स्पष्ट नाही.
• औषधे असूनही युरिनरी लक्षणे आहेत.
• या बदलामुळे चिंता किंवा नात्यात ताण निर्माण होत आहे.

युरोलॉजिस्ट कोणत्या तपासण्या सुचवू शकतात?

वय, लक्षणे आणि उपलब्ध अहवालनुसार पुढील तपासण्या लागू शकतात:

• युरिन रूटीन आणि मायक्रोस्कोपी.
• इन्फेक्शनचा संशय असल्यास युरिन कल्चर.
• सिरम क्रिएटिनिन.
• योग्य परिस्थितीत PSA तपासणी.
• प्रोस्टेटचा आकार आणि पोस्ट-वॉइड रेसिड्युअल युरिनसह अल्ट्रासाऊंड KUB.
• युरोफ्लोमेट्री.
• IPSS लक्षण-गुणांकन.
• फर्टिलिटीची चिंता असल्यास सीमेन अॅनालिसिस.
• निवडक रुग्णांमध्ये पोस्ट-इजॅक्युलेटरी लघवीची तपासणी.
• डायबेटीस आणि BPचा आढावा.

सल्लामसलतीसाठी काय घेऊन यावे?

• सध्याची सर्व प्रोस्टेट औषधे—डोस आणि वेळेसह.
• गोळीची प्रत्यक्ष स्ट्रिप किंवा तिचा फोटो.
• USG KUB/प्रोस्टेट अहवाल.
• केला असल्यास PSA अहवाल.
• युरिन रूटीन आणि कल्चर अहवाल.
• क्रिएटिनिन अहवाल.
• उपलब्ध असल्यास युरोफ्लोमेट्री अहवाल.
• डायबेटीस आणि BPची औषधे.
• असल्यास कॅथेटरची माहिती किंवा रुग्णालयातील उपचारांचा सारांश.
• पूर्वी युरिनरी रिटेन्शन, UTI किंवा प्रोस्टेट शस्त्रक्रिया झाल्याचा इतिहास.
• लागू असल्यास फर्टिलिटीची योजना.

प्रोस्टेटची औषधे घेताना ड्राय ऑर्गॅझम, वीर्य कमी होणे, इरेक्शनमध्ये बदल किंवा सेक्सची इच्छा कमी होणे जाणवत असेल तर ते शांतपणे सहन करण्याची गरज नाही. युरिनरी आराम आणि लैंगिक जीवनाची गुणवत्ता यांचा समतोल साधण्यासाठी युरोलॉजिस्ट मदत करू शकतात.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• पुरुषांमध्ये वारंवार लघवी
• युरोफ्लोमेट्री तपासणी
• PSA तपासणी समजून घ्या
• TURP शस्त्रक्रिया
• HoLEP शस्त्रक्रिया
• प्रोस्टेट शस्त्रक्रियेनंतर रेट्रोग्रेड इजॅक्युलेशन
• प्रोस्टेट शस्त्रक्रियेनंतर लैंगिक कार्य
• प्रोस्टेट वाढ / बीपीएच
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• Urology Care Foundation. Benign Prostatic Hyperplasia (BPH) https://www.urologyhealth.org/urology-a-z/b/benign-prostatic-hyperplasia-%28bph%29
• EAU Patient Information. Medicines for benign prostate enlargement https://patients.uroweb.org/condition/benign-prostate-enlargement-bpe/i-want-to-know-about-drug-treatment/medicines-for-bpe
• EAU Guidelines. Management of non-neurogenic male lower urinary tract symptoms https://uroweb.org/guidelines/management-of-non-neurogenic-male-luts
• NICE Guideline CG97. Lower urinary tract symptoms in men: management https://www.nice.org.uk/guidance/cg97
• Kaplan SA. Side effects of alpha-blocker use: retrograde ejaculation https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2812888/
• Kobayashi K, et al. Orgasm is preserved regardless of ejaculatory dysfunction with silodosin https://www.nature.com/articles/ijir200927
• Trost L, Saitz TR, Hellstrom WJG. Side effects of 5-alpha reductase inhibitors https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27784557/