इंटरस्टिशियल सिस्टायटिसची लक्षणे वारंवार होणाऱ्या युरिन इन्फेक्शनसारखी वाटू शकतात; पण युरिन कल्चर अनेकदा निगेटिव्ह असते. इंटरस्टिशियल सिस्टायटिस, ज्याला ब्लॅडर पेन सिंड्रोमही म्हणतात, हा दीर्घकाळ टिकणारा ब्लॅडर पेनचा विकार आहे. यात पेल्विक वेदना, वारंवार लघवी होणे, अचानक तीव्र लघवी लागणे आणि रात्री लघवीसाठी उठणे होऊ शकते. ही समस्या “मनाची” किंवा काल्पनिक नाही. इन्फेक्शन सिद्ध नसताना पुन्हा पुन्हा अँटिबायोटिक्स घेणे हा त्याचा उपचार नाही. उपचारात इन्फेक्शन व इतर कारणे वगळणे, लक्षणे वाढवणारे घटक ओळखणे, ब्लॅडर ट्रेनिंग, पेल्विक फ्लोअर रिलॅक्सेशन, औषधे, ब्लॅडर इंस्टिलेशन किंवा निवडक रुग्णांमध्ये सिस्टोस्कोपीद्वारे उपचार यांचा समावेश असू शकतो.

इंटरस्टिशियल सिस्टायटिस म्हणजे काय?

इंटरस्टिशियल सिस्टायटिस, IC/BPS किंवा ब्लॅडर पेन सिंड्रोम ही अशी दीर्घकालीन स्थिती आहे ज्यामध्ये ब्लॅडर नेहमीपेक्षा जास्त संवेदनशील आणि वेदनादायक होतो. ब्लॅडर किंवा पेल्विक भागात वेदना, दाब किंवा अस्वस्थता जाणवते आणि त्यासोबत वारंवार किंवा अचानक लघवी लागते.

ब्लॅडर भरत जाईल तशी वेदना वाढू शकते आणि लघवी केल्यानंतर काही काळ कमी होऊ शकते. काही रुग्णांची लक्षणे सौम्य असतात; तर काहींमध्ये तीव्र फ्लेअर्समुळे झोप, काम, प्रवास आणि लैंगिक आयुष्यावर मोठा परिणाम होतो.

डॉक्टर या स्थितीसाठी वेगवेगळी नावे वापरू शकतात:

• इंटरस्टिशियल सिस्टायटिस
• ब्लॅडर पेन सिंड्रोम
• पेनफुल ब्लॅडर सिंड्रोम
• क्रॉनिक प्रायमरी ब्लॅडर पेन सिंड्रोम

महत्त्वाचे म्हणजे IC/BPS म्हणजे फक्त “वारंवार यूटीआय” नाही. AUA मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये सहा आठवड्यांहून जास्त काळ टिकणारी ब्लॅडरशी संबंधित वेदना, दाब किंवा अस्वस्थता आणि लोअर युरिनरी ट्रॅक्ट लक्षणे—पण इन्फेक्शन किंवा दुसरे ओळखता येण्याजोगे कारण नसणे—या नमुन्याभोवती या सिंड्रोमची व्याख्या केली आहे. म्हणूनच पुन्हा पुन्हा अँटिबायोटिक्स देण्यापूर्वी योग्य तपासणी महत्त्वाची आहे.

इंटरस्टिशियल सिस्टायटिसची लक्षणे

लक्षणे व्यक्तीनुसार बदलतात. काहींमध्ये वेदना मुख्य तक्रार असते; काहींमध्ये वारंवार आणि अचानक लघवी लागणे अधिक ठळक असते. ताण, पाळी, डिहायड्रेशन, प्रवास किंवा सेक्सनंतर काहींना फ्लेअर होऊ शकतो.

सामान्य लक्षणे:

• ब्लॅडरच्या भागात वेदना, दाब किंवा जडपणा.
• खालच्या पोटात किंवा पेल्विक भागात वेदना.
• ब्लॅडर भरल्यावर वाढणारी वेदना.
• लघवी केल्यानंतर काही काळ आराम मिळणे.
• दिवसभर वारंवार लघवी होणे.
• रात्री लघवीसाठी उठावे लागणे.
• फार थोडी लघवी असतानाही अचानक तीव्र लघवी लागणे.
• युरिन कल्चर निगेटिव्ह असूनही लघवी करताना जळजळ.
• युरेथ्रामध्ये अस्वस्थता.
• सेक्सदरम्यान किंवा नंतर वेदना.
• पेल्विक फ्लोअरचे स्नायू ताठ होणे किंवा स्पॅझम.

तपासणी सामान्य दिसत असूनही लक्षणे खरोखर असल्यामुळे अनेक रुग्ण निराश होतात. युरिन कल्चर सामान्य असणे म्हणजे वेदना काल्पनिक आहेत असा अर्थ नाही.

IC/BPS, यूटीआय आणि ओव्हरअ‍ॅक्टिव्ह ब्लॅडरमधील फरक

हा तक्ता केवळ मार्गदर्शक आहे. अनेक लक्षणे एकमेकांशी मिळतीजुळती असू शकतात; म्हणून फक्त लक्षणांवर निदान करू नये.

इंटरस्टिशियल सिस्टायटिस म्हणजे काय नाही?

IC/BPS बद्दल अनेक गैरसमज आहेत. पुढील गोष्टी स्पष्ट असणे महत्त्वाचे आहे.

IC/BPS:

• नेहमीच युरिन इन्फेक्शन नसते.
• कल्चरचा पुरावा नसताना सतत अँटिबायोटिक्स घेण्याचे कारण नाही.
• “फक्त ताणामुळे” होत नाही; मात्र ताणामुळे फ्लेअर वाढू शकतो.
• आपोआप ब्लॅडर कॅन्सर ठरत नाही.
• यूएसजीमध्ये नेहमी दिसेलच असे नाही.
• प्रत्येक रुग्णात एकसारखा दिसत नाही.

तथापि लघवीत स्पष्ट रक्त, ताप, तीव्र वेदना, कारण न समजणारे वजन कमी होणे, धूम्रपानाचा इतिहास किंवा जास्त वयात नव्याने सुरू झालेली युरिनरी लक्षणे दुर्लक्षित करू नयेत.

इंटरस्टिशियल सिस्टायटिस कशामुळे होतो?

याचे एकच सिद्ध कारण नाही. पुढील घटक एकत्र भूमिका बजावू शकतात:

• ब्लॅडरच्या आतील आवरणाची अतिसंवेदनशीलता.
• स्थानिक दाह.
• नसांची अतिसक्रियता.
• पेल्विक फ्लोअर मसल डिसफंक्शन.
• इम्यून सिस्टीमशी संबंधित घटक.
• नर्व्हस सिस्टीम वेदनांचे संकेत कसे प्रक्रिया करते यातील बदल.

काही रुग्णांमध्ये वेदनेचा मुख्य स्रोत ब्लॅडर असतो. इतरांमध्ये ब्लॅडरची लक्षणे ही पेल्विक स्नायू, आतड्यांची लक्षणे, ताण, झोप आणि नसांची संवेदनशीलता यांचा समावेश असलेल्या व्यापक पेल्विक वेदनांच्या व्यापक चित्राचा भाग असतात.

लक्षणांचा जोर वाढवणारे संभाव्य घटक:

• कॉफी, चहा, कोला किंवा मद्य.
• सिट्रस ज्यूस.
• टोमॅटो आणि तिखट पदार्थ.
• आर्टिफिशियल स्वीटनर्स.
• काही रुग्णांमध्ये चॉकलेट किंवा MSG.
• डिहायड्रेशन.
• खूप वेळ लघवी रोखून ठेवणे.
• बद्धकोष्ठता.
• ताण आणि अपुरी झोप.
• मासिक पाळी.
• लैंगिक संबंध.
• खूप घट्ट कपडे, सायकलिंग किंवा बराच वेळ बसून राहणे.

लक्षणे वाढवणारे आहारातील घटक प्रत्येकासाठी वेगळे असतात. सर्व पदार्थ विनाकारण बंद करण्यापेक्षा फूड डायरी ठेवणे अधिक उपयुक्त आहे.

युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?

पुढीलपैकी तक्रारी असल्यास युरोलॉजिस्टचा सल्ला घ्या:

• वारंवार लघवी करताना जळजळ.
• युरिन कल्चर निगेटिव्ह असूनही ब्लॅडर पेन.
• झोप किंवा कामावर परिणाम होईल इतकी वारंवार लघवी.
• कमी न होणारी अचानक लघवीची तीव्र इच्छा.
• युरिनरी लक्षणांसोबत पेल्विक वेदना.
• अँटिबायोटिक्सनंतरही पुन्हा पुन्हा परतणारी लक्षणे.
• युरिनरी अस्वस्थतेसोबत सेक्सदरम्यान वेदना.
• लघवीत रक्त.
• काही आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ टिकणारी लक्षणे.

युरोलॉजिस्ट IC/BPS, वारंवार यूटीआय, ओव्हरअ‍ॅक्टिव्ह ब्लॅडर, स्टोन, युरेथ्रल स्ट्रिक्चर, प्रोस्टेटसंबंधी समस्या, एंडोमेट्रिओसिसशी संबंधित वेदना, पेल्विक फ्लोअर डिसफंक्शन किंवा इतर कारण आहे का हे तपासू शकतो.

इंटरस्टिशियल सिस्टायटिसचे निदान कसे केले जाते?

IC/BPS साठी एकच परिपूर्ण तपासणी नाही. लक्षणे, शारीरिक तपासणी आणि इतर कारणे वगळून निदान केले जाते.

युरिन रुटीन आणि युरिन कल्चर

सहसा ही पहिली पायरी असते. इन्फेक्शन, पस सेल्स आणि रक्त आहे का हे पाहिले जाते. युरिन कल्चर पॉझिटिव्ह असल्यास इन्फेक्शनचा योग्य उपचार करावा. वारंवार कल्चर निगेटिव्ह असल्यास IC/BPS ची शक्यता वाढते.

ब्लॅडर डायरी

ब्लॅडर डायरीमध्ये द्रव सेवन, कितीदा लघवी होते, अचानक लघवी लागते का, वेदना आणि प्रत्येक वेळचे लघवीचे प्रमाण नोंदवले जाते. मुख्य समस्या वेदना आहे, अचानक लघवी लागणे आहे, खूप द्रव घेतला जातो आहे की ब्लॅडरची कार्यक्षम क्षमता कमी आहे याचा अंदाज येतो.

शारीरिक तपासणी

तपासणीत पोटात कोमलता, पेल्विक फ्लोअरचे स्नायू ताठ आहेत का, पुरुषांमध्ये प्रोस्टेटसंबंधी कारणे, महिलांमध्ये गायनॅकोलॉजिकल कारणे आणि इतर वेदनादायक भाग पाहिले जाऊ शकतात.

यूएसजी किंवा सीटी स्कॅन

लघवीत रक्त, स्टोनचा संशय, किडनीला सूज, वारंवार इन्फेक्शन, ब्लॅडर पूर्ण रिकामा न होणे किंवा इतर धोक्याची चिन्हे असल्यास इमेजिंग सुचवले जाऊ शकते.

सिस्टोस्कोपी

सिस्टोस्कोपी म्हणजे बारीक कॅमेऱ्याने ब्लॅडरच्या आत पाहणे. प्रत्येक रुग्णाला ती करावीच लागते असे नाही; पण पुढील परिस्थितीत उपयोगी ठरते:

• निदान स्पष्ट नसणे.
• लघवीत रक्त असणे.
• लक्षणे तीव्र किंवा अनेक वर्षे टिकणारी असणे.
• ब्लॅडर कॅन्सरचा धोका तपासणे आवश्यक असणे.
• हनर लिझन्सचा संशय असणे.

हनर लिझन्स म्हणजे काही IC/BPS रुग्णांच्या ब्लॅडरमध्ये दिसणारे दाहयुक्त भाग. त्यांचे उपचार नेहमीच्या IC/BPS उपचारांपेक्षा वेगळे असतात.

इंटरस्टिशियल सिस्टायटिसची लक्षणे आणि उपचार: प्रत्यक्ष उपचारपद्धती

उपचार प्रत्येक रुग्णासाठी वेगळे ठरवले पाहिजेत. बहुतेकांना एका “जादुई गोळी”ऐवजी अनेक उपायांचा समन्वय आवश्यक असतो.

लक्षणांमध्ये काय प्रमुख आहे, तपासणीत काय आढळते आणि रुग्णाची पसंती काय आहे यानुसार पुढील घटक एकत्र किंवा वेगळ्या क्रमाने वापरता येतात. प्रत्येकासाठी एकच बंधनकारक क्रम नाही:

1. सक्रिय यूटीआय, स्टोन, अडथळा किंवा कॅन्सरची धोक्याची चिन्हे नाहीत याची खात्री करा.
2. लक्षणांचा प्रकार ओळखा: मुख्यतः ब्लॅडर पेन, अचानक लघवी लागणे, पेल्विक फ्लोअर पेन किंवा मिश्र लक्षणे.
3. लक्षणे वाढवणाऱ्या घटकांवर नियंत्रण, ब्लॅडर डायरी आणि दैनंदिन सवयींमध्ये बदल सुरू करा.
4. वारंवार लघवी मुख्य समस्या असल्यास ब्लॅडर ट्रेनिंग जोडा.
5. स्नायू ताठ असल्यास पेल्विक फ्लोअर रिलॅक्सेशन थेरपी जोडा.
6. लक्षणे त्रासदायक राहिल्यास औषधांचा विचार करा.
7. निवडक रुग्णांमध्ये ब्लॅडर इंस्टिलेशनचा विचार करा.
8. सिस्टोस्कोपीमध्ये हनर लिझन्स आढळल्यास त्यांच्यावर उपचार करा.
9. योग्य प्राथमिक आणि औषधी उपचारांनंतरही लक्षणे त्रासदायक राहिल्यास फायदे, धोके आणि पर्याय समजावून प्रगत उपचारांचा विचार करा.

दैनंदिन सवयी आणि फ्लेअर नियंत्रण

दैनंदिन सवयींमधील बदलांनी आजार पूर्ण बरा होत नाही; पण फ्लेअरची वारंवारता आणि लक्षणांचा भार कमी होऊ शकतो.

उपयुक्त पावले:

• पुरेसे पाणी प्या; पण गरजेपेक्षा खूप जास्त पाणी पिऊ नका.
• फ्लेअरच्या वेळी स्वतःला त्रास देणारे पदार्थ टाळा.
• कॉफी, कोला, मद्य किंवा तिखट पदार्थांनी लक्षणे वाढत असतील तर ते कमी करा.
• खूप वेळ लघवी रोखू नका.
• बद्धकोष्ठतेवर उपचार करा.
• पेल्विक अस्वस्थतेसाठी गरम पॅक वापरू शकता.
• फ्लेअरच्या वेळी सैल कपडे वापरा.
• झोप आणि ताण नियंत्रण सुधारण्याचा प्रयत्न करा.
• वारंवार स्वतःहून औषधे घेणे टाळा.

ब्लॅडर ट्रेनिंग

ब्लॅडर ट्रेनिंगमध्ये हळूहळू शौचालयात जाण्याच्या दोन वेळांमधील अंतर वाढवले जाते. वेदना किंवा अचानक लघवी लागेल या भीतीने खूप वारंवार लघवी करणाऱ्यांना याचा फायदा होऊ शकतो.

हे सौम्य पद्धतीने करावे. वेदनादायक फ्लेअरमध्ये जबरदस्तीने बराच वेळ लघवी रोखून ठेवल्यास लक्षणे वाढू शकतात.

पेल्विक फ्लोअर रिलॅक्सेशन थेरपी

काही IC/BPS रुग्णांमध्ये पेल्विक फ्लोअरचे स्नायू सतत ताठ असतात. त्यामुळे पेल्विक पेन, युरेथ्रामध्ये जळजळ, अचानक लघवी लागणे, सेक्समध्ये वेदना आणि ब्लॅडर पूर्ण रिकामा न झाल्यासारखे वाटणे होऊ शकते.

महत्त्वाचे: IC/BPS मध्ये अनेकदा स्नायू अधिक मजबूत करण्यापेक्षा त्यांना रिलॅक्स करणे गरजेचे असते. पेल्विक फ्लोअर आधीच ताठ असल्यास केगल व्यायाममुळे वेदना आणि अर्जन्सी वाढू शकते. शक्यतो पेल्विक फ्लोअर पेनमध्ये प्रशिक्षित फिजिओथेरपिस्टच्या मार्गदर्शनाखाली उपचार घ्यावेत.

इंटरस्टिशियल सिस्टायटिससाठी औषधे

लक्षणे, वय, इतर आजार, गर्भावस्था, किडनी/लिव्हरचे कार्य आणि औषधांच्या दुष्परिणामांचा विचार करून औषधे निवडली जातात.

पर्यायांमध्ये पुढील औषधे असू शकतात:

• फ्लेअरच्या वेळी वेदना कमी करणारी औषधे.
• ब्लॅडर शांत ठेवण्यास मदत करणारी औषधे.
• नसांशी संबंधित वेदना कमी करणारी औषधे.
• निवडक रुग्णांमध्ये अ‍ॅलर्जीशी संबंधित औषधे.
• काही रुग्णांमध्ये ब्लॅडरच्या आतील आवरणाचे संरक्षण करण्यासाठी वापरली जाणारी औषधे.

दीर्घकाळ औषधे वैद्यकीय देखरेखीशिवाय सुरू करू नका. काही औषधांसाठी नियमित तपासणी आवश्यक असते आणि ती प्रत्येकाला योग्य असतीलच असे नाही.

ब्लॅडर इंस्टिलेशन

ब्लॅडर इंस्टिलेशनमध्ये छोट्या कॅथेटरमधून औषध थेट ब्लॅडरमध्ये सोडले जाते. ते काही काळ आत ठेवून नंतर लघवीसोबत बाहेर जाऊ दिले जाते.

लक्षणांचा मुख्य स्रोत ब्लॅडर असेल आणि साध्या उपचारांनी पुरेसे नियंत्रण नसेल तर हा पर्याय विचारात घेतला जाऊ शकतो.

हनर लिझन्सचे उपचार

IC/BPS असलेल्या काही रुग्णांमध्ये हनर लिझन्स असतात. ते सिस्टोस्कोपीदरम्यान ओळखले जातात. आढळल्यास पुढील उपचार करता येतात:

• फुल्ग्युरेशन—लिझन काळजीपूर्वक कॉटेराइज करणे.
• निवडक रुग्णांमध्ये लिझनमध्ये स्टेरॉइड इंजेक्शन.

म्हणूनच तीव्र किंवा दीर्घकाळची लक्षणे असलेल्या निवडक रुग्णांमध्ये सिस्टोस्कोपी उपयुक्त ठरते.

प्रगत उपचार पर्याय

नेहमीच्या उपचारांनंतरही लक्षणे तीव्र राहिल्यास ब्लॅडरमध्ये बोटॉक्स इंजेक्शन, न्यूरोमॉड्युलेशन किंवा तज्ज्ञांकडून वेदनांवरील उपचार असे पर्याय विचारात घेतले जाऊ शकतात.

मोठी ब्लॅडर सर्जरी फारच क्वचित लागते आणि फक्त अत्यंत तीव्र, काळजीपूर्वक निवडलेल्या रुग्णांमध्ये केली जाते.

इंटरस्टिशियल सिस्टायटिस पूर्ण बरा होऊ शकतो का?

काही रुग्ण जवळजवळ लक्षणमुक्त होतात; तर काहींमध्ये अधूनमधून फ्लेअर येतात. वास्तववादी उपचार उद्दिष्टे अशी आहेत:

• फ्लेअर्स कमी होणे.
• ब्लॅडर पेन कमी होणे.
• झोप सुधारणे.
• अचानक लघवी लागणे कमी होणे.
• दोन लघवींच्या मधील अंतर वाढणे.
• प्रवास, काम किंवा सामाजिक कार्यक्रमांची भीती कमी होणे.
• दैनंदिन आयुष्याचा दर्जा सुधारणे.

IC/BPS च्या उपचारांना वेळ लागू शकतो. सुधारणा दिसण्यासाठी काही आठवडे ते महिने लागू शकतात आणि उपचारयोजनेत बदल करावे लागू शकतात.

डॉक्टरांच्या भेटीला येताना काय आणावे?

शक्य असल्यास पुढील कागदपत्रे आणा:

• युरिन रुटीन अहवाल.
• युरिन कल्चर अहवाल.
• केले असल्यास यूएसजी, सीटी केयूबी किंवा सिस्टोस्कोपी अहवाल.
• आधी घेतलेल्या अँटिबायोटिक्सची यादी.
• वेदनाशामक औषधे किंवा ब्लॅडरसाठी घेतलेल्या औषधांची यादी.
• लागू असल्यास डायबेटीस, थायरॉइड, किडनीचे कार्य किंवा गायनॅकोलॉजी अहवाल.
• 2–3 दिवसांची ब्लॅडर डायरी.
• खाणे, ताण, पाळी, सेक्स किंवा प्रवासाशी संबंधित फ्लेअर्सची नोंद.
• आधीचे यूटीआय, स्टोन, प्रोस्टेट उपचार किंवा पेल्विक सर्जरीचे कागदपत्रे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• युरिन कल्चर निगेटिव्ह असूनही ब्लॅडरमध्ये वेदना: कारणे आणि पुढे काय करावे?
• ओव्हरअ‍ॅक्टिव्ह ब्लॅडर: लक्षणे आणि उपचार
• युरिनरी इनकॉन्टिनन्स: कारणे आणि उपचार
• यूटीआय आणि लघवी करताना जळजळ
• युरोफ्लोमेट्री तपासणी समजून घ्या
• सिस्टोस्कोपी तपासणी: रुग्णांनी काय जाणून घ्यावे?
• अल्ट्रासाऊंडमध्ये रेनल सिस्ट: सिंपल आणि कॉम्प्लेक्स सिस्टमधील फरक
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• American Urological Association. Diagnosis and Treatment of Interstitial Cystitis/Bladder Pain Syndrome, 2022 guideline https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/diagnosis-and-treatment-interstitial-of-cystitis/bladder-pain-syndrome-%282022%29
• National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Interstitial Cystitis / Bladder Pain Syndrome. Last reviewed July 2024 https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/interstitial-cystitis-bladder-pain-syndrome
• National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Symptoms & Causes of Interstitial Cystitis. Last reviewed July 2024 https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/interstitial-cystitis-bladder-pain-syndrome/symptoms-causes
• National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Eating, Diet & Nutrition for Interstitial Cystitis. Last reviewed July 2024 https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/interstitial-cystitis-bladder-pain-syndrome/eating-diet-nutrition
• European Association of Urology. Guidelines on Chronic Pelvic Pain https://uroweb.org/guidelines/chronic-pelvic-pain
• Urology Care Foundation. Interstitial Cystitis / Bladder Pain Syndrome patient education https://www.urologyhealth.org/educational-materials/interstitial-cystitis/bladder-pain-syndrome