प्रोस्टेट शस्त्रक्रियेनंतरचा पीएसए कोणते ऑपरेशन झाले आहे यानुसार समजून घ्यावा लागतो. बीपीएचसाठी टीयूआरपी, बायपोलर टीयूआरपी, होलेप किंवा सिंपल प्रोस्टेटेक्टॉमी केल्यानंतर पीएसए साधारण कमी होतो; पण शून्य होत नाही, कारण काही प्रोस्टेट ऊतक शरीरात राहते. प्रोस्टेट कॅन्सरसाठी रॅडिकल प्रोस्टेटेक्टॉमी केल्यानंतर मात्र साधारण दोन महिन्यांत नेहमीच्या पीएसए टेस्टवर मूल्य अनडिटेक्टेबल होणे अपेक्षित असते. कॅन्सरच्या ऑपरेशननंतर पीएसए दिसत राहिला किंवा वाढत असेल तर तज्ज्ञांकडून वेळेत अर्थ लावणे आवश्यक आहे. मात्र एका एकट्या रिपोर्टपेक्षा टेस्टची पद्धत, पॅथॉलॉजी, टेस्ट कधी केली आणि पीएसएचा पुढील कल अधिक महत्त्वाचा असतो.

सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न: नेमकी कोणती प्रोस्टेट शस्त्रक्रिया झाली?

अनेक रुग्ण फक्त “माझे प्रोस्टेटचे ऑपरेशन झाले” असे सांगतात. पण वेगवेगळ्या ऑपरेशननंतर पीएसएचे अपेक्षित वर्तन पूर्णपणे वेगळे असते.

हा फरक पीएसएचा संपूर्ण अर्थ बदलतो.

उदाहरणार्थ, टीयूआरपीनंतर 1.5 ng/mL पीएसए हा ऑपरेशनपूर्व पीएसए आणि उरलेल्या प्रोस्टेटच्या आकारानुसार सौम्य उरलेल्या प्रोस्टेट ऊतीशी सुसंगत असू शकतो. पण कॅन्सरसाठी रॅडिकल प्रोस्टेटेक्टॉमीनंतर हेच 1.5 ng/mL मूल्य स्पष्टपणे असामान्य आहे आणि तातडीने युरोलॉजी/ऑन्कोलॉजी पुनरावलोकन आवश्यक आहे. म्हणून पीएसएचा आकडा समजण्यापूर्वी कोणते ऑपरेशन झाले हे ठाऊक असणे अत्यावश्यक आहे.

पीएसए म्हणजे काय?

पीएसए (प्रोस्टेट-स्पेसिफिक अँटिजेन) हे मुख्यतः प्रोस्टेटच्या पेशींमधून तयार होणारे प्रोटीन आहे. पीएसएची रक्ततपासणी प्रोस्टेट कॅन्सर स्क्रीनिंग, कॅन्सरनंतरची देखरेख आणि प्रोस्टेटशी संबंधित इतर समस्यांच्या तपासणीमध्ये वापरली जाते.

पीएसए वाढला म्हणजे प्रत्येक वेळी कॅन्सरच असे नाही. खालील कारणांनीही तो वाढू शकतो:

• सौम्य वाढलेला प्रोस्टेट.
• प्रोस्टॅटायटिस—प्रोस्टेटमध्ये दाह.
• युरिनरी इन्फेक्शन.
• अॅक्यूट युरिनरी रिटेन्शन किंवा कठीण/दुखापत करणारे कॅथेटरायझेशन.
• अलीकडील सिस्टोस्कोपी किंवा प्रोस्टेट बायोप्सी.
• अलीकडील प्रोस्टेट शस्त्रक्रिया.
• प्रोस्टेट कॅन्सर.

मेडलाइनप्लसनुसार प्रोस्टेट कॅन्सरसोबतच इन्फेक्शन आणि वाढलेला प्रोस्टेट यांसारख्या कॅन्सर नसलेल्या स्थितींमध्येही पीएसए वाढू शकतो.

प्रोस्टेट शस्त्रक्रियेनंतर अपेक्षित पीएसए किती प्रोस्टेट ऊतक शिल्लक आहे यावर अवलंबून असतो. टीयूआरपी आणि होलेपमध्ये प्रोस्टेटचे काही ऊतक राहते; कॅन्सरसाठी रॅडिकल प्रोस्टेटेक्टॉमीनंतर मात्र नेहमीच्या टेस्टवर पीएसए अनडिटेक्टेबल होणे अपेक्षित आहे. म्हणून ऑपरेशनचा प्रकार, पॅथॉलॉजी, वेळ आणि पीएसएचा कल हे चारही घटक आवश्यक आहेत.

प्रोस्टेट शस्त्रक्रियेनंतर पीएसए टेस्ट कधी करावी?

डॉक्टरांनी खास सांगितले नसेल तर ऑपरेशननंतर खूप लवकर पीएसए करू नका. शस्त्रक्रिया, दाह, इन्फेक्शन, अॅक्यूट युरिनरी रिटेन्शन आणि अलीकडील प्रोस्टेटवरील प्रक्रियेमुळे पीएसए तात्पुरता बदलू शकतो.

सहज आणि दुखापत न करता लावलेल्या युरिनरी कॅथेटरचा स्वतःचा परिणाम सामान्यतः कमी असतो; कॅथेटर का लावावा लागला आणि तो घालताना इजा झाली का हे अधिक महत्त्वाचे असते.

टीयूआरपीनंतरच्या अभ्यासांमध्ये पीएसए लक्षणीय कमी होऊन साधारण 60 दिवसांत स्थिर होतो. होलेपनंतर 3 महिन्यांचा पीएसए पुढील देखरेखीसाठी नवीन संदर्भ मूल्य म्हणून वापरला जातो.

प्रोस्टेट शस्त्रक्रियेनंतरच्या पीएसएसाठी सोपी निर्णयपद्धती

रिपोर्ट समजून घेण्यासाठी रुग्णांना खालील क्रम उपयोगी पडतो:

युरोलॉजिस्टकडे भेटीत पीएसएचा अर्थ साधारण अशाच पद्धतीने लावला जातो.

टीयूआरपीनंतर पीएसए: काय अपेक्षित असते?

टीयूआरपीमध्ये प्रोस्टेटचा आतला, लघवीचा मार्ग अडवणारा भाग काढला जातो. त्यामुळे लघवीचा मार्ग रुंद होतो; पण संपूर्ण प्रोस्टेट काढला जात नाही.

म्हणून टीयूआरपीनंतर:

• पीएसए साधारण कमी होतो.
• पीएसए साधारण शून्य होत नाही.
• जखम भरून आल्यानंतर नवीन पीएसएचे संदर्भमूल्य घेतले जाते.
• पुढील पीएसए या नवीन संदर्भमूल्याशी तुलना करावा.
• कालांतराने सातत्याने वाढणारा पीएसए तपासणे आवश्यक आहे.

टीयूआरपीनंतर सर्वांसाठी लागू होणारे एकच ‘अपेक्षित पीएसए’ नसते, कारण प्रत्येक रुग्णात किती प्रोस्टेट ऊतक शिल्लक राहते हे वेगळे असते. ऑपरेशनपूर्व मूल्यापेक्षा लक्षणीय घट होणे अपेक्षित आहे; पुढे नवीन संदर्भमूल्य आणि कालानुसार बदल एका सार्वत्रिक मर्यादेपेक्षा अधिक उपयुक्त असतात.

टीयूआरपीनंतरचा एक सामान्य प्रश्न

“टीयूआरपीपूर्वी माझा पीएसए 6 होता. आता 3 महिन्यांनी 1.8 आहे. हे ठीक आहे का?”

टीयूआरपीच्या HPE रिपोर्टमध्ये सौम्य ऊतक असेल, युरिनरी इन्फेक्शन नसेल आणि पीएसए पुढे स्थिर राहिला तर अनेकदा हा बदल आश्वासक असतो. पण अचूक अर्थ प्रोस्टेटचा आकार, ऑपरेशनपूर्व पीएसए, HPE रिपोर्ट आणि पुढे पीएसए कसा बदलतो यावर ठरतो.

टीयूआरपीनंतरचा पीएसए कधी अधिक लक्ष देण्यासारखा असतो?

खालील परिस्थितीत पुनरावलोकन आवश्यक आहे:

• 2–3 महिन्यांनंतरही पीएसए जास्त राहतो.
• सुरुवातीला कमी झाल्यानंतर पुन्हा वाढू लागतो.
• टीयूआरपी चिप्समध्ये प्रोस्टेट कॅन्सर किंवा संशयास्पद पेशी आढळतात.
• लघवीत रक्त, लघवीला जळजळ किंवा ताप आहे.
• ऑपरेशनपूर्व पीएसए जास्त होता पण कॅन्सरची तपासणी झाली नव्हती.
• प्रोस्टेट कॅन्सरचा मजबूत कौटुंबिक इतिहास आहे.

टीयूआरपीचा बायोप्सी/HPE रिपोर्ट अत्यंत महत्त्वाचा असतो. कधी कधी बीपीएचसाठी काढलेल्या ऊतीमध्ये योगायोगाने प्रोस्टेट कॅन्सर सापडतो.

होलेपनंतर पीएसए: काय अपेक्षित असते?

होलेपमध्ये अनेक जुन्या बीपीएच प्रक्रियांपेक्षा अडथळा निर्माण करणारे सौम्य प्रोस्टेट ऊतक मोठ्या प्रमाणात काढले जाते. त्यामुळे पीएसएमध्ये अनेकदा लक्षणीय घट होते.

मात्र होलेप म्हणजे रॅडिकल प्रोस्टेटेक्टॉमी नाही. प्रोस्टेटची कॅप्सूल आणि काही प्रोस्टेट ऊतक शिल्लक राहते. त्यामुळे पीएसए शून्य होईल अशी अपेक्षा ठेवू नये.

होलेपनंतर 3 महिन्यांचा पीएसए उपयोगी ‘नवीन संदर्भमूल्य’ ठरतो. तो कमी आणि स्थिर राहिला तर सामान्यतः आश्वासक असतो. अपेक्षेप्रमाणे कमी झाला नाही किंवा पुढे पुन्हा वाढला तर वैयक्तिक धोक्याच्या पातळीनुसार युरोलॉजिस्ट पीएसए पुन्हा तपासण्यास सांगू शकतो; तसेच युरिन टेस्ट, प्रोस्टेट एमआरआय किंवा बायोप्सी सुचवू शकतो.

होलेपनंतरचा एक सामान्य प्रश्न

“माझ्या वडिलांचा होलेपपूर्वी पीएसए 9 होता आणि आता 0.9 आहे. पुढेही पीएसए तपासावा का?”

हो. ही सामान्यतः चांगली घट आहे; तरी वय प्रोस्टेट कॅन्सर स्क्रीनिंगच्या गटात असेल किंवा ऑपरेशनपूर्व पीएसए जास्त असेल तर पुढील पीएसए देखरेख आवश्यक राहू शकते. होलेप लघवीचा अडथळा उपचारतो; भविष्यात प्रोस्टेट कॅन्सरविषयी जागरूक राहण्याची गरज पूर्णपणे संपवत नाही.

प्रोस्टेट कॅन्सरसाठी रॅडिकल प्रोस्टेटेक्टॉमीनंतर पीएसए

रॅडिकल प्रोस्टेटेक्टॉमी पूर्णपणे वेगळी शस्त्रक्रिया आहे. ती प्रोस्टेट कॅन्सरसाठी केली जाते आणि प्रोस्टेट ग्रंथी काढली जाते. त्यामुळे ऑपरेशननंतर पीएसए अनडिटेक्टेबल किंवा जवळजवळ अनडिटेक्टेबल होणे अपेक्षित आहे.

EAU मार्गदर्शक सूचनांनुसार रॅडिकल प्रोस्टेटेक्टॉमीनंतर साधारण दोन महिन्यांत पीएसए अनडिटेक्टेबल होणे अपेक्षित आहे. विशेषतः ऑपरेशनपूर्व पीएसए खूप जास्त असल्यास खूप लवकर केलेली टेस्ट दिशाभूल करू शकते; म्हणून योग्य वेळ आणि पुढे पीएसए कसा बदलतो हे महत्त्वाचे आहे.

रॅडिकल प्रोस्टेटेक्टॉमीनंतर पीएसए दिसत राहिला तर?

ऑपरेशननंतर पीएसए कधीच अनडिटेक्टेबल झाला नाही तर डॉक्टर त्याला पीएसए पर्सिस्टन्स म्हणू शकतात.

पीएसए आधी अनडिटेक्टेबल झाला आणि नंतर पुन्हा वाढला तर बायोकेमिकल रिकरन्सची शक्यता असू शकते. म्हणजे स्कॅनमध्ये आजार दिसण्यापूर्वीच पीएसए वाढू लागला आहे. याचा अर्थ कॅन्सर शरीरभर पसरलाच आहे असा होत नाही.

AUA मार्गदर्शक सूचनांमध्ये रॅडिकल प्रोस्टेटेक्टॉमीनंतर पुन्हा केलेल्या टेस्टवर पीएसए किमान 0.2 ng/mL पर्यंत पोहोचणे हे बायोकेमिकल रिकरन्सचे सामान्यतः वापरले जाणारे निकष आहेत.

कॅन्सर सर्जरीनंतरचा एक सामान्य प्रश्न

“माझ्या वडिलांची प्रोस्टेट कॅन्सर सर्जरी झाली. एक वर्ष पीएसए अनडिटेक्टेबल होता. आता 0.3 आहे. म्हणजे कॅन्सर पसरला का?”

आवश्यक नाही. रॅडिकल प्रोस्टेटेक्टॉमीनंतर वाढणारा पीएसए काळजीपूर्वक तपासणे आवश्यक आहे, पण त्याचा अर्थ स्कॅनवर दिसणारा प्रसार झाला आहे असे आपोआप होत नाही. पीएसए अतिशय संवेदनशील असल्यामुळे अनेक रिकरन्स फार लवकर ओळखले जातात.

पुढील पायऱ्यांमध्ये पीएसए पुन्हा तपासणे, पीएसए डबलिंग टाइम, प्रोस्टेटेक्टॉमीचा पॅथॉलॉजी रिपोर्ट पुन्हा पाहणे, एमआरआय किंवा परिस्थितीनुसार पीएसएमए पीईटी स्कॅन यांचा समावेश असू शकतो.

AUA सॅल्वेज थेरपी मार्गदर्शक सूचनांनुसार सॅल्वेज रेडिओथेरपी कमी पीएसएवर अधिक प्रभावी असते; सॅल्वेज रेडिओथेरपीचा विचार होत असेल तर ती सामान्यतः पीएसए 0.5 ng/mL किंवा त्यापेक्षा कमी असताना देण्याचा सल्ला आहे.

एका अल्ट्रासेन्सिटिव्ह पीएसए रिपोर्टमुळे घाबरू नका

रॅडिकल प्रोस्टेटेक्टॉमीनंतर काही लॅब अल्ट्रासेन्सिटिव्ह पीएसए टेस्ट वापरतात. यात 0.01, 0.03 किंवा 0.05 ng/mLसारखी अतिशय लहान मूल्येही दिसू शकतात.

अतिशय कमी पण दिसणारे मूल्य म्हणजे प्रत्येक वेळी रिकरन्सच असे नाही. महत्त्वाचे प्रश्न हे आहेत:

• पुन्हा केलेल्या टेस्टमध्ये मूल्य वाढते आहे का?
• किती वेगाने वाढते आहे?
• रिकरन्सची वापरली जाणारी मर्यादा गाठली आहे का?
• मूळ कॅन्सरचा ग्रेड काय होता?
• सर्जिकल मार्जिन पॉझिटिव्ह होते का?
• लिम्फ नोड्समध्ये आजार होता का?
• पीएसए खूप लवकर तपासला का?

वैद्यकीय अर्थ न लावता अल्ट्रासेन्सिटिव्ह पीएसएचे छोटे आकडे एकमेकांशी तुलना करून घाबरणे टाळा. एका लहान आकड्यापेक्षा कालानुसार बदल अधिक महत्त्वाचा आहे.

प्रोस्टेट शस्त्रक्रियेनंतर पीएसए जास्त का असू शकतो?

संभाव्य कारणे:

• टीयूआरपी किंवा होलेपनंतर शिल्लक राहिलेले सौम्य प्रोस्टेट ऊतक.
• ऑपरेशननंतर जखम भरून येणे आणि दाह.
• युरिनरी इन्फेक्शन.
• प्रोस्टॅटायटिस.
• अलीकडील अॅक्यूट युरिनरी रिटेन्शन किंवा कठीण/दुखापत करणारे कॅथेटरायझेशन.
• अलीकडील सिस्टोस्कोपी किंवा इन्स्ट्रुमेंटेशन.
• ऑपरेशनपूर्वी किंवा नंतरचे युरिनरी रिटेन्शन.
• बीपीएच शस्त्रक्रियेत योगायोगाने आढळलेला प्रोस्टेट कॅन्सर.
• रॅडिकल प्रोस्टेटेक्टॉमीनंतर टिकून राहिलेला किंवा पुन्हा वाढलेला प्रोस्टेट कॅन्सर.

युरिनरी इन्फेक्शन/प्रोस्टॅटायटिस, अॅक्यूट रिटेन्शन आणि अलीकडील प्रोस्टेट प्रक्रिया यामुळे पीएसए तात्पुरता वाढू शकतो. गुंतागुंत नसलेल्या साध्या कॅथेटरायझेशनमुळे एकट्याने क्लिनिकली महत्त्वाचा पीएसए वाढ साधारण होत नाही.

प्रोस्टेट शस्त्रक्रियेनंतर ‘सामान्य’ पीएसए किती?

प्रत्येक रुग्णासाठी लागू होणारा एकच सामान्य पीएसए आकडा नाही.

बीपीएचच्या ऑपरेशननंतर तुमचे वैयक्तिक नवीन संदर्भमूल्य महत्त्वाची आहे.

कॅन्सरच्या ऑपरेशननंतर दिसणारा किंवा वाढणारा पीएसए अधिक बारकाईने पुढील देखरेख करावी लागते.

युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?

खालील परिस्थितीत युरोलॉजिस्टचा सल्ला घ्या:

• कोणत्याही प्रोस्टेट ऑपरेशननंतर पीएसए वाढत आहे.
• रॅडिकल प्रोस्टेटेक्टॉमीनंतर पीएसए दिसत आहे.
• टीयूआरपी किंवा होलेपनंतर पीएसए अपेक्षेपेक्षा जास्त राहतो.
• ऑपरेशननंतरचा प्रोस्टेट बायोप्सी/HPE रिपोर्ट तुम्हाला मिळालाच नाही.
• टीयूआरपी/होलेप रिपोर्टमध्ये योगायोगाने प्रोस्टेट कॅन्सर आढळला.
• ताप, लघवीला जळजळ किंवा वारंवार युरिनरी इन्फेक्शन आहे.
• लघवीत रक्त येते.
• प्रोस्टेट कॅन्सरचा कौटुंबिक इतिहास आहे.
• वेगवेगळ्या लॅबचे पीएसए वेगळे दिसल्यामुळे गोंधळ आहे.

डॉक्टरांना इन्फेक्शनची शंका नसताना फक्त पीएसए जास्त आहे म्हणून स्वतःहून अँटिबायोटिक घेऊ नका. अनावश्यक अँटिबायोटिक योग्य निदान उशिरा करू शकतात.

ऑपरेशननंतर पीएसए जास्त असल्यास कोणत्या तपासण्या लागू शकतात?

युरोलॉजिस्ट परिस्थितीनुसार खालील तपासण्या सुचवू शकतो:

• शक्यतो त्याच लॅबमधून पीएसए पुन्हा तपासणे.
• युरिन रुटीन आणि युरिन कल्चर.
• लघवीचा अडथळा किंवा किडनीची शंका असल्यास सीरम क्रिएटिनिन.
• पोस्ट-व्हॉइड रेसिड्युअलसह अल्ट्रासाऊंड KUB.
• लघवीची लक्षणे टिकल्यास युरोफ्लोमेट्री.
• हिस्टोपॅथॉलॉजी रिपोर्टचे पुनरावलोकन.
• टीयूआरपी/होलेपनंतर प्रोस्टेट ऊतक शिल्लक असल्यास गरजेनुसार प्रोस्टेट एमआरआय.
• कॅन्सरची शंका कायम असल्यास प्रोस्टेट बायोप्सी.
• निवडक प्रोस्टेट कॅन्सर रिकरन्समध्ये पीएसएमए पीईटी स्कॅन.

NIDDKनुसार प्रोस्टेट आणि युरिनरी समस्यांच्या तपासणीमध्ये युरिनालिसिस, पीएसए, बायोप्सी, युरोडायनॅमिक टेस्ट, सिस्टोस्कोपी आणि ट्रान्सरेक्टल अल्ट्रासाऊंड यांचा वापर केला जाऊ शकतो.

डॉक्टरांकडे भेटीसाठी काय आणावे?

• तारखांसह सर्व पीएसए रिपोर्ट.
• ऑपरेशनपूर्व पीएसए रिपोर्ट.
• सर्जरी डिस्चार्ज समरी.
• उपलब्ध असल्यास ऑपरेशन नोट्स.
• प्रोस्टेट चिप्स किंवा प्रोस्टेट स्पेसिमेनचा हिस्टोपॅथॉलॉजी/HPE रिपोर्ट.
• केले असल्यास प्रोस्टेट एमआरआय, सीटी स्कॅन किंवा पीएसएमए पीईटी रिपोर्ट.
• युरिन रुटीन आणि युरिन कल्चर रिपोर्ट.
• सध्या घेत असलेली औषधे.
• कॅथेटरचा इतिहास.
• आधीची प्रोस्टेट बायोप्सी असल्यास तिचा रिपोर्ट.
• लागू असल्यास प्रोस्टेट कॅन्सर उपचारांची कागदपत्रे.

यामुळे वेळ वाचतो आणि युरोलॉजिस्टला पीएसएचा योग्य संदर्भात अर्थ लावता येतो.

तुमचा टीयूआरपी, होलेप, बीपीएचसाठी दुसरे प्रोस्टेट ऑपरेशन किंवा कॅन्सरसाठी रॅडिकल प्रोस्टेटेक्टॉमी झाला असेल आणि पीएसए रिपोर्ट स्पष्ट वाटत नसेल तर ऑपरेशन नोट्स, बायोप्सी रिपोर्ट आणि जुन्या पीएसए रिपोर्टांच्या क्रमासह युरोलॉजिस्ट त्याचा योग्य अर्थ सांगू शकतो.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• पीएसए टेस्ट समजून घ्या
• पीएसए वाढला म्हणजे नेहमी कॅन्सर असतो का?
• फ्री पीएसए विरुद्ध टोटल पीएसए
• युरिन इन्फेक्शननंतर पीएसए टेस्ट
• कॅथेटरनंतर पीएसए टेस्ट
• टीयूआरपी शस्त्रक्रिया: प्रक्रिया, बरे होण्याचा काळ आणि धोके
• होलेप शस्त्रक्रिया: प्रक्रिया, बरे होण्याचा काळ आणि फायदे
• प्रोस्टेटची लक्षणे असल्यास युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?
• प्रोस्टेट कॅन्सर
• वाढलेला प्रोस्टेट / बीपीएच उपचार
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• European Association of Urology. Prostate Cancer Guidelines: Follow-up after radical prostatectomy.
• American Urological Association / ASTRO / SUO. Salvage Therapy for Prostate Cancer Guideline.
• American Cancer Society. Following PSA Levels During and After Prostate Cancer Treatment.
• MedlinePlus. Prostate-Specific Antigen Test.
• NIDDK. Enlarged Prostate / Benign Prostatic Hyperplasia: tests and diagnosis.
• Fonseca RC, et al. Prostate-specific antigen levels following transurethral resection of the prostate.
• Martos M, et al. Impact of perioperative factors on nadir serum PSA after HoLEP.