IVF किंवा ICSIपूर्वी व्हेरिकोसील शस्त्रक्रिया निवडक जोडप्यांसाठी उपयोगी ठरू शकते; मात्र प्रत्येकासाठी हा आवश्यक मधला टप्पा नाही. सर्वाधिक पुरावा त्या पुरुषांसाठी आहे ज्यांना तपासणीत हाताला जाणवणारा व्हेरिकोसील आणि असामान्य सीमेन मोजमापे आहेत. दुरुस्तीमुळे सीमेनची गुणवत्ता सुधारू शकते आणि काही वेळा जोडप्यापुढील प्रजनन उपचारांचे पर्यायही बदलू शकतात. मुख्य मुद्दा म्हणजे वेळ—स्पर्ममधील बदल साधारण तीन महिन्यांनी तपासले जातात आणि पुढील काही महिने सुधारणा सुरू राहू शकते. स्त्री जोडीदाराच्या अंडाशयातील अंड्यांचा साठा कमी असेल, तिचे प्रजननवय पुढे गेलेले असेल किंवा उपचार लवकर सुरू करण्याचे दुसरे कारण असेल, तर व्हेरिकोसील दुरुस्तीसाठी IVF/ICSI उशिरा करणे योग्य ठरणार नाही.

सहाय्यक प्रजनन उपचारपूर्वी दुरुस्तीचा विचार का करावा?

उद्देश “IVF बरे करणे” हा नाही. सहाय्यक प्रजनन उपचार सुरू करण्यापूर्वी पुरुषाकडील प्रजनन घटक शक्य तितका सुधारण्याचा प्रयत्न हा उद्देश आहे. सीमेनची गुणवत्ता सुधारल्यास वापरण्यास योग्य सीमेनमधील स्पर्मची संख्या वाढू शकते, काही वेळा कमी तीव्र उपचार मार्ग शक्य होऊ शकतो आणि निवडक जोडप्यांमध्ये काही ART परिणाम सुधारू शकतात.

कोणाचा विचार अधिक योग्य ठरू शकतो?

• तपासणीत हाताला जाणवणारा व्हेरिकोसील.
• योग्य पद्धतीने केलेल्या तपासणीत असामान्य सीमेन अॅनालिसिस.
• शस्त्रक्रियेनंतर स्पर्ममध्ये होणाऱ्या बदलांची वाट पाहण्यासाठी पुरेसा अपत्यप्राप्तीचा वेळ असलेले जोडपे.
• ज्यामुळे तातडीने IVF/ICSI आवश्यक आहे असा प्रमुख स्त्री-घटक नसणे.
• नैसर्गिक गर्भधारणा किंवा भविष्यातील गर्भधारणेसाठी पुन्हा ARTची गरज कमी व्हावी अशी अपेक्षा असलेले जोडपे.

IVF/ICSI उशिरा करण्याबाबत कोणांनी सावध राहावे?

• स्त्री जोडीदाराचे प्रजननवय पुढे गेलेले असणे.
• अंडाशयातील अंड्यांचा साठा कमी असणे किंवा स्त्रीची प्रजननक्षमता वेगाने कमी होत असणे.
• कॅन्सर किंवा दुसऱ्या वैद्यकीय कारणामुळे अपत्यप्राप्तीचे उपचार वेळेत सुरू करणे आवश्यक असणे.
• सीमेन सुधारले तरी IVF आवश्यकच राहील असा गंभीर स्त्री-घटक.
• फक्त अल्ट्रासाऊंड किंवा इतर प्रतिमा तपासणीत दिसणारा, पण हाताला न जाणवणारा व्हेरिकोसील—ज्यात दुरुस्तीचा फायदा सिद्ध झालेला नाही.

आधी व्हेरिकोसील दुरुस्ती विरुद्ध थेट IVF/ICSI

शस्त्रक्रियेमुळे ICSIचे यश वाढू शकते का?

निरीक्षणात्मक अभ्यास आणि मेटा-अॅनालिसिसमध्ये तपासणीत हाताला जाणवणारा व्हेरिकोसील असलेल्या निवडक पुरुषांमध्ये गर्भधारणा किंवा जिवंत बाळाच्या जन्माची शक्यता सुधारू शकते असे सुचवले आहे; मात्र सीमेन मोजमापांतील सुधारणेच्या पुराव्याइतका हा पुरावा निश्चित नाही. म्हणून प्रमुख मार्गदर्शक तत्त्वे योग्य निवड झालेल्या इन्फर्टिलिटी असलेल्या पुरुषांमध्ये दुरुस्तीचा विचार करता येतो असे सांगतात; ICSIपूर्वी ती अनिवार्य पायरी मानत नाहीत.

स्पर्म DNA फ्रॅग्मेंटेशनबद्दल काय?

व्हेरिकोसीलचा वाढलेल्या स्पर्म DNA फ्रॅग्मेंटेशनशी संबंध असू शकतो आणि काही पुरुषांमध्ये दुरुस्तीनंतर ते कमी होऊ शकते. इन्फर्टिलिटी असलेल्या प्रत्येक जोडप्यासाठी DNA फ्रॅग्मेंटेशन तपासणी ही नियमित प्रथम-पसंतीची तपासणी नाही; पण वारंवार गर्भपात किंवा मानक मूल्यांकनानंतरही वारंवार ART अपयश अशा निवडक परिस्थितीत तिचा विचार होऊ शकतो.

स्पर्म काउंट अत्यंत कमी असेल तर?

गंभीर ओलिगोझूस्पर्मिया किंवा क्रिप्टोझूस्पर्मियामध्ये जोडप्याने दोन गोष्टींचा एकत्र विचार करावा—व्हेरिकोसील दुरुस्तीनंतर सुधारणा दिसण्यासाठी लागणारा वेळ आणि ARTसाठी पर्यायी योजना. हार्मोन आणि आनुवंशिक तपासण्यांचीही गरज लागू शकते. ज्या पुरुषांच्या इजॅक्युलेटमध्ये कधी स्पर्म दिसतात तर कधी दिसत नाहीत, त्यांच्यात प्रतीक्षा करण्यापूर्वी स्पर्म गोठवून जतन करणे हा व्यावहारिक पर्यायी साठा ठरू शकतो.

नॉन-ऑब्स्ट्रक्टिव्ह अझूस्पर्मियामध्ये काय?

नॉन-ऑब्स्ट्रक्टिव्ह अझूस्पर्मियामध्ये स्पर्म रिट्रिव्हलपूर्वी व्हेरिकोसील दुरुस्तीची भूमिका निश्चित नाही. काही पुरुषांमध्ये नंतर इजॅक्युलेटमध्ये स्पर्म दिसू शकतात किंवा रिट्रिव्हल यशस्वी होऊ शकते; पण पुरावा एकसारखा नाही. त्यामुळे दुरुस्तीला मायक्रो-TESE/ICSI नियोजनाचा विश्वसनीय पर्याय म्हणून मांडू नये.

शस्त्रक्रियेनंतर जोडप्याने किती काळ थांबावे?

शस्त्रक्रियेनंतरची पहिली सीमेन अॅनालिसिस साधारण तीन महिन्यांनी केली जाते. अर्थपूर्ण सुधारणा दिसल्यास काही काळ नैसर्गिक प्रयत्न सुरू ठेवणे किंवा ARTची योजना बदलणे योग्य ठरू शकते. सीमेन मोजमापे गंभीरपणे असामान्यच राहिली किंवा स्त्री जोडीदाराकडे अपत्यप्राप्तीसाठी उपलब्ध वेळ कमी होत असेल तर अनावश्यक दीर्घ प्रतीक्षा उपयोगी नसते.

युरोलॉजिस्ट आणि प्रजननक्षमता तज्ज्ञांशी कोणत्या प्रश्नांवर चर्चा करावी?

• व्हेरिकोसील तपासणीत निश्चितपणे हाताला जाणवतो का?
• सीमेन अॅनालिसिस किती असामान्य आहे आणि तो निष्कर्ष पुन्हा तसाच आला आहे का?
• वास्तववादी सुधारणा झाली तर IVFऐवजी IUI किंवा नैसर्गिक गर्भधारणा शक्य होईल का?
• स्त्री जोडीदाराचे वय आणि अंडाशयातील अंड्यांचा साठा काय आहे?
• जोडपे वास्तवात किती महिने थांबू शकते?
• शस्त्रक्रियेपूर्वी किंवा प्रतीक्षा काळात स्पर्म गोठवून जतन करावे का?
• अपेक्षित फायदा मर्यादित करणारा आनुवंशिक किंवा हार्मोनशी संबंधित पुरुष घटक आहे का?
• तीन ते सहा महिन्यांनी सीमेन सुधारले नाही तर पुढची योजना काय?

IVF/ICSIपूर्वी एक व्यावहारिक निर्णय चौकट

तीन प्रश्न निर्णय स्पष्ट करतात: व्हेरिकोसील खरोखर हाताला जाणवणारे असून त्यासोबत असामान्य सीमेन अॅनालिसिस आहे का? संभाव्य सीमेन प्रतिसादासाठी काही महिने थांबण्याइतका स्त्री जोडीदाराकडे अपत्यप्राप्तीसाठीचा वेळ आहे का? आणि सीमेनची गुणवत्ता वास्तवात सुधारली तर उपचार मार्ग बदलू शकतो का—उदा. ICSIऐवजी IUI किंवा नैसर्गिक प्रयत्न—की ICSI तरीही आवश्यकच राहण्याची शक्यता आहे?

स्पर्मची संख्या खूप कमी असेल तर शस्त्रक्रियेपूर्वी पर्यायी साठा म्हणून सीमेनमधील नमुना गोठवून जतन करण्याची चर्चा करता येते. अंतिम नियोजन पुरुष प्रजननक्षमता तज्ज्ञ युरोलॉजिस्ट आणि प्रजननक्षमता तज्ज्ञांनी संयुक्तपणे ठरवणे अधिक योग्य असते. व्हेरिकोसील आणि IVF हे दोन पूर्णपणे वेगळे प्रश्न समजून स्वतंत्रपणे हाताळू नयेत.

डॉक्टरांकडे येताना काय आणावे?

उपलब्ध असल्यास हे अहवाल आणि माहिती सोबत आणा:

• सर्व सीमेन अॅनालिसिस अहवाल.
• केले असल्यास व्हेरिकोसीलच्या वैद्यकीय तपासणीची नोंद आणि डॉप्लर अहवाल.
• लागू असल्यास पुरुषाचे हार्मोन आणि आनुवंशिक अहवाल.
• उपलब्ध असल्यास स्त्री जोडीदाराचा AMH, अंडाशयातील अंड्यांचा साठा आणि प्रजननक्षमतेचे मूल्यांकन.
• आधीच्या IUI/IVF/ICSI चक्रांचे सारांश आणि एम्ब्रायोलॉजी अहवाल.
• आधी केले असल्यास स्पर्म DNA फ्रॅग्मेंटेशन अहवाल.
• स्पर्म नमुने गोठवून जतन केले असतील तर उपलब्ध साठ्याची नोंद.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• व्हेरिकोसीलसाठी शस्त्रक्रिया कधी आवश्यक असते?
• व्हेरिकोसील शस्त्रक्रिया आणि स्पर्म सुधारणा
• मायक्रोसर्जिकल व्हेरिकोसेलेक्टॉमी समजून घ्या
• स्पर्म गोठवून जतन करणे: पुरुषांनी कधी विचार करावा?
• क्रिप्टोझूस्पर्मिया समजून घ्या
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• European Association of Urology. EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health: Male Infertility. 2026 https://uroweb.org/guidelines/sexual-and-reproductive-health/chapter/male-infertility
• American Urological Association/American Society for Reproductive Medicine. Diagnosis and Treatment of Infertility in Men: AUA/ASRM Guideline (2020; Amended 2024) https://www.auanet.org/documents/Guidelines/PDF/2024%20Guidelines/Male%20Infertility%20Unabridged%20Final.pdf
• Mei Y, et al. Don’t wait any longer, conceive in time: a systematic review and meta-analysis based on semen parameters after varicocelectomy. Int Urol Nephrol. 2024 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38761331/