योग्य निवड झालेल्या इन्फर्टिलिटी असलेल्या पुरुषांमध्ये, विशेषतः शारीरिक तपासणीत हाताला जाणवणारा व्हेरिकोसील आणि असामान्य सीमेन अॅनालिसिस असल्यास, व्हेरिकोसील शस्त्रक्रियेनंतर सीमेनची गुणवत्ता सुधारू शकते. ही सुधारणा तात्काळ होत नाही आणि तिची हमीही देता येत नाही. स्पर्म कॉन्सन्ट्रेशन, मोटिलिटी आणि एकूण मोटाइल स्पर्म काउंट ही पुढील तपासणीत सर्वाधिक पाहिली जाणारी मोजमापे आहेत; मॉर्फॉलॉजीमध्येही बदल होऊ शकतो, पण तो अधिक बदलता असतो. दोन किंवा चार आठवड्यांनी सीमेन तपासणे शस्त्रक्रियेचा परिणाम ठरवण्यासाठी खूप लवकर असते. पहिली अर्थपूर्ण पुढील तपासणी साधारण तीन महिन्यांनी केली जाते आणि काही पुरुषांमध्ये पुढील काही महिन्यांतही सुधारणा दिसू शकते. गर्भधारणा दोन्ही जोडीदारांवर अवलंबून असते; फक्त सीमेनच्या आकड्यांवरून तिची हमी देता येत नाही.

व्हेरिकोसील दुरुस्ती केल्याने स्पर्म का सुधारू शकतात?

व्हेरिकोसीलमध्ये स्क्रोटल तापमान वाढणे, शिरांमध्ये रक्त साचणे आणि ऑक्सिडेटिव्ह स्ट्रेस वाढणे यांचा संबंध दिसतो. असामान्य शिरांतील रिफ्लक्स थांबवल्याने टेस्टिसमध्ये स्पर्म तयार होण्याचे वातावरण सुधारावे हा शस्त्रक्रियेचा उद्देश असतो. मात्र दुसऱ्या कारणामुळे टेस्टिसचे गंभीर आणि कायमचे नुकसान झाले असेल, तर शस्त्रक्रिया स्पर्म निर्मिती पूर्णपणे पूर्ववत करू शकत नाही.

कोणते सीमेन मोजमापे सुधारू शकतात?

• स्पर्म कन्सन्ट्रेशन.
• एकूण स्पर्म काउंट.
• पुढे सरकणाऱ्या स्पर्मची मोटिलिटी.
• एकूण मोटाइल स्पर्म काउंट.
• काही पुरुषांमध्ये मॉर्फॉलॉजी.
• निवडक पुरुषांमध्ये स्पर्म DNA फ्रॅग्मेंटेशन कमी होऊ शकते; मात्र प्रत्येक रुग्णाला नियमित DNA फ्रॅग्मेंटेशन तपासणी आवश्यक नसते.

सुधारणा कधी सुरू होऊ शकते?

स्पर्म निर्मितीचे पूर्ण चक्र साधारण 74 दिवसांचे असते; त्यानंतर स्पर्म परिपक्व होण्यासाठी आणि पुढे प्रवास करण्यासाठी आणखी काही वेळ लागतो. म्हणून शस्त्रक्रियेनंतरची पहिली सीमेन अॅनालिसिस साधारण तीन महिन्यांनी केली जाते. 2024 मधील एका पद्धतशीर आढाव्यात मोजता येणाऱ्या सुधारणेचा मोठा भाग तीन महिन्यांपर्यंत दिसत असल्याचे आणि गटाच्या पातळीवर सहा महिन्यांनंतर सातत्याने मोठी अतिरिक्त सुधारणा दिसत नसल्याचे आढळले.

तीन महिन्यांनंतरही स्पर्म सुधारू शकतात का?

हो. प्रत्येक पुरुषाचा प्रतिसाद वेगळा असतो. EAU मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार सीमेनमध्ये सुधारणा दोन स्पर्मॅटोजेनेटिक चक्रांपर्यंत सुरू राहू शकते. पहिल्या तपासणीत काही सुधारणा दिसली किंवा जोडपे नैसर्गिक गर्भधारणेचा प्रयत्न करत असेल तर साधारण सहा महिन्यांनी दुसरी अॅनालिसिस उपयोगी ठरू शकते.

माझा स्पर्म काउंट किती वाढेल?

एखाद्या व्यक्तीसाठी विश्वसनीय टक्केवारी आधीच सांगता येत नाही. मूळ सीमेनची गुणवत्ता, व्हेरिकोसीलचा ग्रेड, टेस्टिक्युलर कार्य, वय, इन्फर्टिलिटीचा कालावधी, इतर पुरुष घटक आणि प्रयोगशाळेतील नैसर्गिक चढ-उतार यांमुळे परिणाम बदलतो. उद्देश फक्त एका आकड्यात बदल घडवणे नसून प्रत्यक्ष प्रजननक्षमतेला उपयोगी ठरेल अशी सुधारणा मिळणे हा असतो.

शस्त्रक्रियेनंतरचा पहिला सीमेन अहवाल वाईट आला तर?

शस्त्रक्रियेनंतरच्या एका नमुन्यावरून मोठा निष्कर्ष काढू नये. सीमेनच्या मोजमापांमध्ये नैसर्गिक चढ-उतार असतात आणि ताप किंवा आजारपणामुळे तात्पुरती घसरण होऊ शकते. नमुना प्रमाणित परिस्थितीत तपासावा आणि शस्त्रक्रिया अपयशी ठरली असे म्हणण्यापूर्वी गरजेनुसार तपासणी पुन्हा करावी.

व्हेरिकोसीलचा मोठा ग्रेड म्हणजे जास्त सुधारणा होईल का?

उच्च ग्रेडच्या, तपासणीत हाताला जाणवणाऱ्या व्हेरिकोसीलचा असामान्य सीमेनशी अधिक संबंध दिसतो आणि काही अभ्यासांमध्ये शस्त्रक्रियेनंतर अधिक सुधारणा सुचवली आहे; पण ग्रेडवरून अचूक परिणाम सांगता येत नाही. शस्त्रक्रियेचा निर्णय फक्त ग्रेडवर नव्हे, तर संपूर्ण प्रजननक्षमता चित्रावर घ्यावा.

सीमेन सुधारले म्हणजे नैसर्गिक गर्भधारणा निश्चित होते का?

नाही. गर्भधारणा ही जोडप्याच्या एकत्रित प्रजननक्षमतेचा परिणाम आहे. स्त्रीचे वय, ओव्ह्युलेशन, फॅलोपियन ट्यूब्सची स्थिती, अंडाशयातील अंड्यांचा साठा, संभोगाची योग्य वेळ आणि इन्फर्टिलिटीचा कालावधी महत्त्वाचे असतात. EAU मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार दुरुस्तीनंतर नैसर्गिक गर्भधारणा होणाऱ्या जोडप्यांमध्ये ती बहुतेक पुढील सहा ते बारा महिन्यांत होऊ शकते.

शस्त्रक्रियेमुळे अपत्यप्राप्तीसाठी लागणाऱ्या उपचारांचा प्रकार बदलू शकतो का?

काही वेळा हो. एकूण मोटाइल स्पर्म काउंट वाढल्यास नैसर्गिक गर्भधारणा किंवा IUI अधिक व्यवहार्य पर्याय ठरू शकतो, किंवा IVF/ICSIसाठी अधिक चांगला सीमेन नमुना मिळू शकतो. खूप गंभीर पुरुष घटक असताना सुधारणा झाली तरी ICSIची गरज राहू शकते.

सहा महिन्यांनीही सीमेन सुधारले नाही तर?

ताबडतोब पुन्हा शस्त्रक्रिया करण्याऐवजी पुनर्मूल्यांकन करावे. व्हेरिकोसील टिकून आहे किंवा पुन्हा झाला आहे का हे तपासावे; हार्मोनशी संबंधित किंवा आनुवंशिक कारणे, जीवनशैली आणि अलीकडील ताप किंवा आजार यांचा आढावा घ्यावा आणि स्त्री जोडीदाराच्या प्रजननक्षमतेचेही मूल्यांकन करावे. पुढचा टप्पा निरीक्षण, सहाय्यक प्रजनन उपचार किंवा विशिष्ट पुरुष घटकाची अतिरिक्त तपासणी असू शकतो.

निष्कर्षांचा योग्य पाठपुरावा कसा करावा?

डॉक्टरांकडे येताना काय आणावे?

उपलब्ध असल्यास हे अहवाल आणि माहिती सोबत आणा:

• शस्त्रक्रियेपूर्वीचा सीमेन अॅनालिसिस अहवाल.
• तारखांसह शस्त्रक्रियेनंतरचे सीमेन अॅनालिसिस अहवाल.
• शस्त्रक्रियेची नोंद किंवा रुग्णालयातून सुटीचा सारांश.
• सीमेन तपासणीच्या आसपास ताप किंवा आजार झाला असल्यास त्याची माहिती.
• स्पर्म काउंट खूप कमी राहिल्यास हार्मोनशी संबंधित किंवा आनुवंशिक अहवाल.
• स्त्री जोडीदाराचे सध्याचे प्रजननक्षमतेचे मूल्यांकन.
• लागू असल्यास IVF/IUI नियोजनाची माहिती.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• व्हेरिकोसील आणि पुरुषांमधील इन्फर्टिलिटी
• मायक्रोसर्जिकल व्हेरिकोसेलेक्टॉमी समजून घ्या
• व्हेरिकोसील शस्त्रक्रियेनंतरची सुधारणा
• IVF/ICSIपूर्वी व्हेरिकोसील शस्त्रक्रिया
• सीमेन अॅनालिसिस अहवाल समजून घ्या
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• European Association of Urology. EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health: Male Infertility. 2026 https://uroweb.org/guidelines/sexual-and-reproductive-health/chapter/male-infertility
• American Urological Association/American Society for Reproductive Medicine. Diagnosis and Treatment of Infertility in Men: AUA/ASRM Guideline (2020; Amended 2024) https://www.auanet.org/documents/Guidelines/PDF/2024%20Guidelines/Male%20Infertility%20Unabridged%20Final.pdf
• Mei Y, et al. Don’t wait any longer, conceive in time: a systematic review and meta-analysis based on semen parameters after varicocelectomy. Int Urol Nephrol. 2024 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38761331/
• World Health Organization. WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen, 6th ed https://www.who.int/publications/i/item/9789240030787