युरेटरमध्ये स्टोन अडकला म्हणजे किडनी स्टोन किडनी आणि ब्लॅडरच्या मधील युरिन ट्यूबमध्ये आला आहे आणि युरिन फ्लो काही प्रमाणात किंवा पूर्णपणे ब्लॉक करत आहे. त्यामुळे बाजूला तीव्र दुखणे, उलट्या, लघवीत जळजळ, वारंवार लघवी किंवा लघवीत रक्त येऊ शकते. काही छोटे युरेटर स्टोन औषधे आणि फॉलो-अपने नैसर्गिकरित्या निघतात. पण ताप, थंडी वाजणे, अनकंट्रोल्ड पेन, वारंवार उलट्या, लघवी कमी होणे, सिंगल किडनी, हाय क्रिएटिनिन किंवा किडनीची सूज धोकादायक ठरू शकते आणि अर्जंट युरोलॉजी केअर आवश्यक असते. इन्फेक्टेड आणि ब्लॉक झालेली किडनी ही इमर्जन्सी आहे.

युरेटरमध्ये स्टोन अडकणे म्हणजे काय?

युरेटर ही किडनीमधून ब्लॅडरपर्यंत युरिन नेणारी अरुंद नळी आहे. स्टोन किडनीमध्ये तयार होऊन नंतर युरेटरमध्ये खाली येऊ शकतो. युरेटर अरुंद असल्यामुळे स्टोन तिथे अडकू शकतो.

युरिन नीट ड्रेन न झाल्यास किडनीमध्ये प्रेशर वाढते. त्यामुळे रेनल कॉलिक किंवा युरेटेरिक कॉलिक नावाचे तीव्र, क्रॅम्पसारखे दुखणे होते.

स्टोन पुढील भागात अडकू शकतो:

युरेटरमध्ये अडकलेला स्टोन: झटपट डिसिजन गाईड

मुख्य मुद्दा हा आहे: निर्णय फक्त स्टोनच्या साईजवर होत नाही. तापासोबतचा ५ मिमी स्टोन, इन्फेक्शन नसलेल्या मोठ्या स्टोनपेक्षा अधिक अर्जंट असू शकतो.

युरेटरमध्ये अडकलेल्या स्टोनची लक्षणे

लक्षणे अचानक सुरू होऊ शकतात आणि लाटांमध्ये येऊ शकतात.

सामान्य लक्षणे:

• बाजूला, पाठीला किंवा लॉइनमध्ये तीव्र दुखणे.
• दुखणे खालच्या पोटात, जांघेत, टेस्टिकल किंवा लॅबियाकडे जाणे.
• नॉशिया किंवा व्हॉमिटिंग.
• युरिनमध्ये रक्त दिसणे.
• युरिन करताना जळजळ.
• वारंवार युरिनची इच्छा.
• काही पुरुषांमध्ये पेनिसच्या टोकाला दुखणे.
• दुखण्याच्या अटॅकदरम्यान अस्वस्थता.

लोअर युरेटर स्टोन ब्लॅडरजवळ इरिटेशन करत असल्यामुळे युरिन इन्फेक्शनसारखी लक्षणे देऊ शकतो.

युरेटरमध्ये अडकलेला स्टोन नैसर्गिकरित्या निघू शकतो का?

कधी कधी, हो.

नैसर्गिकरित्या निघण्याची शक्यता पुढील गोष्टींवर अवलंबून असते:

• स्टोनचा साइज.
• स्टोनचे लोकेशन.
• किडनीची सूज किती आहे.
• दुखण्याची तीव्रता.
• ताप किंवा इन्फेक्शन.
• किडनी फंक्शन.
• रुग्ण फॉलो-अपला परत येऊ शकतो का.

इन्फेक्शन, रिफ्रॅक्टरी पेन किंवा किडनी फंक्शन खराब होत नसलेल्या निवडक रुग्णांमध्ये ऑब्झर्वेशन सुरक्षित असू शकते. नवीन निदान झालेल्या छोट्या युरेटेरिक स्टोनमध्ये अॅक्टिव्ह रिमूव्हल आवश्यक नसल्यास EAU पीरियॉडिक इव्हॅल्युएशनची शिफारस करते.

तुमच्या सीटी KUB रिपोर्टचा अर्थ

सीटी KUB रिपोर्टमुळे युरोलॉजिस्टला ऑब्झर्वेशन, औषधे, ईएसडब्ल्यूएल, यूआरएसएल किंवा डीजे स्टेंट यापैकी कोणता पर्याय योग्य आहे ते ठरवण्यास मदत होते.

BAUS नुसार सीटी स्टोन कन्फर्म करण्यास मदत करते आणि स्टोनचे ठिकाण, संख्या, साईज आणि अंदाजे हार्डनेस यांसारखी महत्त्वाची माहिती देते; ही माहिती ट्रीटमेंट निवडीवर परिणाम करते.

युरेटर स्टोनसाठी आवश्यक टेस्ट्स

युरिन रुटीन

रक्त, पस सेल्स आणि इन्फेक्शनची चिन्हे तपासते.

युरिन कल्चर

ताप, लघवीत जळजळ, पस सेल्स किंवा प्लॅन्ड सर्जरी असल्यास महत्त्वाची.

सीरम क्रिएटिनिन

किडनी फंक्शन तपासते.

सीबीसी आणि सीआरपी

इन्फेक्शन किंवा इन्फ्लेमेशनचा संशय असल्यास उपयोगी.

अल्ट्रासाऊंड केयूबी

किडनीची सूज आणि काही स्टोन दाखवू शकते. फॉलो-अपसाठीही उपयोगी.

सीटी केयूबी / एनसीसीटी केयूबी

नॉन-कॉन्ट्रास्ट सीटी KUB ही युरेटर स्टोनसाठी साधारणपणे सर्वात अचूक स्कॅन आहे. NICE प्रौढांमध्ये संशयित रेनल कॉलिकसाठी २४ तासांच्या आत अर्जंट लो-डोस नॉन-कॉन्ट्रास्ट सीटीची शिफारस करते. प्रेग्नन्सीमध्ये प्रथम अल्ट्रासाऊंड वापरला जातो.

युरेटरमध्ये अडकलेल्या स्टोनची ट्रीटमेंट

ट्रीटमेंटचे तीन मुख्य मार्ग आहेत:

1. ऑब्झर्वेशन आणि औषधे
2. प्लॅन्ड स्टोन रिमूव्हल
3. इमर्जन्सी ड्रेनेज

सर्वात सुरक्षित पर्याय रिपोर्ट आणि रुग्णाच्या क्लिनिकल स्थितीवर अवलंबून असतो.

१. पेन रिलीफ आणि ऑब्झर्वेशन

पेन कंट्रोल ही पहिली पायरी आहे. किडनी फंक्शन, अॅसिडिटी, बीपी, ब्लड थिनर्स आणि इतर हेल्थ कंडिशन्सनुसार अँटी-इन्फ्लेमेटरी पेनकिलर्स, पॅरासिटामॉल किंवा इतर औषधे दिली जाऊ शकतात.

पुढील परिस्थितीत ऑब्झर्वेशनचा सल्ला दिला जाऊ शकतो:

• स्टोन छोटा आहे.
• दुखणे कंट्रोलमध्ये असेल.
• ताप नाही.
• वारंवार उलट्या नाहीत.
• किडनी फंक्शन नॉर्मल असेल.
• किडनीची सूज सौम्य किंवा स्थिर आहे.
• फॉलो-अप इमेजिंग शक्य आहे.

स्टोनचा साईज, हायड्रोनेफ्रोसिस आणि क्रिएटिनिन न तपासता वारंवार पेन इंजेक्शन्स घेऊ नका.

२. मेडिकल एक्सपल्सिव्ह थेरपी

निवडक लोअर युरेटर स्टोनमध्ये युरेटर रिलॅक्स करण्यासाठी आणि स्टोन निघण्यास मदत करण्यासाठी औषधे दिली जाऊ शकतात. याला मेडिकल एक्सपल्सिव्ह थेरपी म्हणतात.

EAU नुसार कन्झर्व्हेटिव्ह मॅनेजमेंट योग्य असताना ५ मिमीपेक्षा मोठ्या, विशेषतः ५–१० मिमी डिस्टल युरेटर स्टोनमध्ये अल्फा-ब्लॉकर्स हा एक पर्याय असू शकतो. NICE १० मिमीपेक्षा लहान डिस्टल युरेटेरिक स्टोनमध्ये अल्फा-ब्लॉकर्सचा विचार करण्याची शिफारस करते; हा उपयोग ऑफ-लेबल असू शकतो.

ताप, हाय क्रिएटिनिन, गंभीर ऑब्स्ट्रक्शन किंवा अनकंट्रोल्ड पेन असल्यास या ट्रीटमेंटमुळे अर्जंट केअर उशिरा होता कामा नये.

३. युरेटर स्टोनसाठी यूआरएसएल / युरेटरोस्कोपी

यूआरएसएल, किंवा युरेटरोस्कोपिक लिथोट्रिप्सी, ही युरेटर स्टोनसाठी सामान्य एंडोस्कोपिक सर्जरी आहे. बारीक टेलिस्कोप लघवीच्या मार्गातून ब्लॅडर आणि युरेटरमध्ये नेला जातो. स्टोन थेट पाहून लेझर किंवा इतर एनर्जी सोर्सने तोडला जातो आणि तुकडे काढले जातात किंवा छोटे फ्रॅगमेंट्स म्हणून निघू दिले जातात.

पुढील परिस्थितीत यूआरएसएलचा सल्ला दिला जाऊ शकतो:

• स्टोन नैसर्गिकरीत्या बाहेर पडण्याची शक्यता कमी आहे.
• दुखणे वारंवार परत येते.
• स्टोन मोठा आहे.
• ब्लॉकेज सतत आहे.
• किडनी फंक्शनवर परिणाम झाला आहे.
• ईएसडब्ल्यूएल योग्य नाही किंवा फेल झाले आहे.
• स्टोन लवकर क्लिअर करणे आवश्यक आहे.

NICE प्रौढांमध्ये १०–२० मिमी युरेटेरिक स्टोनसाठी यूआरएसला मुख्य पर्याय मानते; निवडक लहान स्टोनमध्ये एसडब्ल्यूएल प्रथम वापरता येते. सतत आणि असह्य रेनल कॉलिक असल्यास किंवा स्टोन नैसर्गिकरित्या निघण्याची शक्यता कमी असल्यास NICE ४८ तासांच्या आत सर्जिकल ट्रीटमेंट देण्याचीही शिफारस करते.

४. ईएसडब्ल्यूएल / शॉकवेव्ह लिथोट्रिप्सी

ईएसडब्ल्यूएल शरीराच्या बाहेरून शॉकवेव्ह्स देऊन स्टोनचे छोटे तुकडे करते. स्टोन टार्गेट करता येत असेल आणि फार हार्ड किंवा मोठा नसेल तर निवडक युरेटर स्टोनमध्ये हा पर्याय योग्य ठरू शकतो.

फायदे:

• लघवीच्या मार्गातून टेलिस्कोप घालावा लागत नाही.
• सर्जरीपेक्षा कमी इन्व्हेसिव्ह.
• निवडक अप्पर युरेटर स्टोनसाठी उपयोगी.

मर्यादा:

• एकापेक्षा जास्त सेशन लागू शकतात.
• फ्रॅगमेंट्स अजूनही नैसर्गिकरित्या बाहेर पडावे लागतात.
• प्रत्येक साईज किंवा लोकेशनच्या स्टोनसाठी योग्य नाही.
• प्रेग्नन्सीमध्ये वापरले जात नाही.
• हार्ड स्टोन किंवा कठीण टार्गेटिंगमध्ये परिणाम कमी असू शकतो.

EAU नुसार एका प्रोसीजरमध्ये स्टोन-फ्री होण्याची शक्यता यूआरएसमध्ये अधिक असते; एसडब्ल्यूएल कमी इन्व्हेसिव्ह आहे, पण प्रकरणानुसार रिट्रीटमेंट लागू शकते.

५. युरेटर स्टोनसाठी डीजे स्टेंट

डीजे स्टेंट ही किडनीपासून ब्लॅडरपर्यंत ठेवली जाणारी मऊ नळी आहे. ती ब्लॉक झालेल्या भागाभोवती युरिन ड्रेन होऊ देते.

पुढील परिस्थितीत डीजे स्टेंटची गरज पडू शकते:

• ब्लॉकेजसह इन्फेक्शन आहे.
• दुखणे कमी होत नाही.
• किडनी फंक्शनवर परिणाम झाला आहे.
• डिफिनिटिव्ह स्टोन सर्जरी पुढे ढकलावी लागते.
• युरेटर सूजलेला किंवा टाईट आहे.
• ताबडतोब स्टोन रिमूव्हलपेक्षा तात्पुरते ड्रेनेज अधिक सुरक्षित आहे.

डीजे स्टेंट नेहमी अंतिम ट्रीटमेंट नसतो. अनेक प्रकरणांत तो आधी ऑब्स्ट्रक्शन कमी करतो आणि स्टोनची ट्रीटमेंट नंतर केली जाते.

६. नेफ्रोस्टॉमी ट्यूब

नेफ्रोस्टॉमी ही पाठीकडून थेट किडनीमध्ये ठेवली जाणारी ड्रेनेज ट्यूब आहे. अर्जंट ड्रेनेज आवश्यक असताना आणि स्टेंटिंग योग्य किंवा शक्य नसल्यास ती वापरली जाऊ शकते.

इन्फेक्टेड ऑब्स्ट्रक्शनमध्ये EAU युरेटेरिक स्टेंटिंग आणि नेफ्रोस्टॉमी या दोन्हींना प्रभावी ड्रेनेज पद्धती मानते. मुख्य तत्त्व म्हणजे अर्जंट ड्रेनेज, अँटिबायोटिक्स आणि इन्फेक्शन कंट्रोल होईपर्यंत स्टोन रिमूव्हल पुढे ढकलणे.

खूप पाणी प्यायल्याने स्टोन बाहेर ढकलला जाऊ शकतो का?

डॉक्टरांनी फ्लुइड्स मर्यादित सांगितले नसतील तर नॉर्मल प्रमाणात पाणी प्या. तीव्र दुखणे, उलट्या किंवा कम्प्लीट ऑब्स्ट्रक्शनमध्ये जबरदस्तीने खूप पाणी पिऊ नका. ऑब्स्ट्रक्शनमध्ये जास्त फ्लुइडमुळे प्रेशर आणि दुखणे वाढू शकते.

दुखणे कमी झाल्यानंतर आणि डॉक्टरांनी सुरक्षित असल्याचे सांगितल्यानंतर भविष्यातील स्टोन प्रिव्हेन्शनसाठी हायड्रेशन महत्त्वाचे असते.

युरेटर स्टोन ट्रीटमेंटनंतर रिकव्हरी

स्टोन नैसर्गिकरित्या निघाल्यास

स्टोन निघाल्यानंतर दुखणे साधारण कमी होते. पण किडनीची सूज पूर्णपणे कमी झाली आहे का हे कन्फर्म करण्यासाठी फॉलो-अप इमेजिंगची गरज पडू शकते.

यूआरएसएलनंतर

दुखणे, तापाचा धोका, अॅनेस्थेशिया आणि स्टेंट ठेवला आहे का यावर अवलंबून अनेक रुग्ण त्याच दिवशी किंवा पुढच्या दिवशी घरी जातात. सौम्य जळजळ, फ्रिक्वेन्सी, रक्तमिश्रित लघवी आणि फ्लॅंक डिसकम्फर्ट होऊ शकतो.

डीजे स्टेंटनंतर

सामान्य स्टेंट लक्षणांमध्ये पुढील गोष्टी येतात:

• वारंवार युरिन होणे.
• अचानक युरिनची तीव्र इच्छा.
• बर्निंग युरिन.
• युरिनमध्ये सौम्य रक्त.
• लघवी करताना फ्लॅंक पेन.
• खालच्या पोटात अस्वस्थता.

ही लक्षणे सामान्य असू शकतात. ताप, लघवी न होणे, जास्त ब्लीडिंग किंवा वाढते दुखणे नॉर्मल नाही.

पुन्हा युरेटर स्टोन होण्याचा धोका कसा कमी करावा?

प्रिव्हेन्शन स्टोनचा प्रकार आणि रकरन्स रिस्कवर अवलंबून असते.

सामान्य सल्ला:

• दिवसभर पुरेसे फ्लुइड्स घ्या.
• जास्त सॉल्ट कमी करा.
• अनावश्यक कॅल्शियम रिस्ट्रिक्शन टाळा.
• स्टोन रिस्क जास्त असल्यास खूप जास्त अॅनिमल-प्रोटीन इन्टेक टाळा.
• निघालेला किंवा काढलेला स्टोन अॅनालिसिससाठी पाठवा.
• रकरंट, बायलेटरल, मोठे, अनयूज्युअल किंवा कमी वयात स्टोन होत असतील तर मेटाबॉलिक इव्हॅल्युएशन करा.

NICE प्रौढांमध्ये रेनल किंवा युरेटेरिक स्टोन असल्यास डायट आणि फ्लुइड इन्टेकबाबत चर्चा करण्याची शिफारस करते—दररोज सुमारे २.५–३ लिटर पाणी, कार्बोनेटेड ड्रिंक्स टाळणे, मीठ कमी करणे आणि नॉर्मल डायटरी कॅल्शियम कायम ठेवणे यांचा समावेश होतो.

युरोलॉजिस्टचे इव्हॅल्युएशन कधी घ्यावे?

यूएसजी किंवा सीटी KUB रिपोर्टमध्ये युरेटेरिक स्टोन, हायड्रोनेफ्रोसिस, हायड्रॉयुरेटरोनेफ्रोसिस किंवा हाय क्रिएटिनिन दिसत असल्यास युरोलॉजिस्ट ऑब्झर्वेशन सुरक्षित आहे का, औषधे पुरेशी आहेत का, यूआरएसएल/ईएसडब्ल्यूएल लागेल का किंवा अर्जंट डीजे स्टेंटिंग आवश्यक आहे का हे ठरवू शकतो.

तुमचे रिपोर्ट्स आणि सीटी/अल्ट्रासाऊंड इमेजेस घेऊन युरोलॉजिस्टकडे फोकस्ड किडनी स्टोन इव्हॅल्युएशन करणे उपयुक्त ठरते.

कन्सल्टेशनसाठी काय आणावे?

सोबत आणा:

• यूएसजी केयूबी रिपोर्ट.
• सीटी KUB / एनसीसीटी KUB रिपोर्ट आणि इमेजेस/सीडी.
• युरिन रुटीन रिपोर्ट.
• केले असल्यास युरिन कल्चर रिपोर्ट.
• सीरम क्रिएटिनिन रिपोर्ट.
• ताप आला असल्यास सीबीसी/सीआरपी.
• सध्या घेत असलेली औषधे.
• ब्लड थिनरची माहिती, असल्यास.
• डायबेटिस/बीपी रिपोर्ट्स.
• पूर्वीच्या स्टोन सर्जरीचे रेकॉर्ड्स.
• अॅडमिट झाले असल्यास अलीकडील डिस्चार्ज समरी.
• अॅनालिसिससाठी पास झालेला स्टोन फ्रॅगमेंट, असल्यास.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

संबंधित वाचन

• युरेटेरिक स्टोनसाठी यूआरएसएल सर्जरी: प्रोसीजर, डीजे स्टेंट आणि रिकव्हरी
• किडनी स्टोनसाठी डीजे स्टेंट: का ठेवला जातो?
• हायड्रोनेफ्रोसिससोबत स्टोन: त्याचा अर्थ काय?
• ३ मिमी किडनी स्टोन नैसर्गिकरित्या निघू शकतो का?
• अप्पर युरेटेरिक स्टोन ट्रीटमेंट
• किडनी स्टोन ट्रीटमेंट

रेफरन्सेस

• European Association of Urology. EAU Guidelines on Urolithiasis https://uroweb.org/guidelines/urolithiasis/chapter/guidelines
• NICE Guideline NG118. Renal and ureteric stones: assessment and management https://www.nice.org.uk/guidance/ng118/chapter/recommendations
• British Association of Urological Surgeons. Kidney stones patient information https://www.baus.org.uk/patients/conditions/6/kidney_stones/
• British Association of Urological Surgeons. Ureteric stent insertion patient information https://www.baus.org.uk/patients/information_leaflets/183/ureteric_stent_insertion