घरी कॅथेटरची काळजी घेताना लघवीची नळी स्वच्छ ठेवणे, ती ओढली जाणार नाही याची काळजी घेणे, युरिन बॅग ब्लॅडरच्या पातळीखाली ठेवणे आणि लघवी व्यवस्थित वाहते आहे का हे पाहणे महत्त्वाचे आहे. कॅथेटरला हात लावण्यापूर्वी आणि नंतर हात धुवा. बॅग पूर्ण भरण्यापूर्वी रिकामी करा. कॅथेटर ओढू, वळवू, क्लॅम्प करू किंवा स्वतः काढू नका. बॅगमध्ये लघवी येणे बंद झाले, पोटाच्या खालच्या भागात वेदना झाल्या, कॅथेटर बाहेर आला, ताप-थंडी वाजली किंवा जास्त रक्त/गुठळ्या दिसल्या तर तातडीची वैद्यकीय मदत घ्या.

युरिनरी कॅथेटर म्हणजे काय?

युरिनरी कॅथेटर ही मऊ नळी आहे जी ब्लॅडरमधील लघवी युरिन बॅगमध्ये बाहेर काढते. सर्वात सामान्य प्रकार फोली कॅथेटर असून तो लघवीच्या मार्गातून घातला जातो. काही रुग्णांमध्ये पोटाच्या खालच्या भागातील छोट्या छिद्रातून थेट ब्लॅडरमध्ये जाणारा सुप्राप्युबिक कॅथेटर असतो.

युरिनरी रिटेन्शन, प्रोस्टेट वाढणे, युरेथ्रल स्ट्रिक्चर, युरोलॉजी सर्जरीनंतर, काही मोठ्या ऑपरेशननंतर, गंभीर आजारात किंवा लघवीचे प्रमाण मोजण्यासाठी कॅथेटर वापरला जाऊ शकतो. कॅथेटर जितका जास्त काळ राहतो तितकी लघवीत बॅक्टेरिया आणि कॅथेटर-संबंधित इन्फेक्शनची शक्यता वाढते; म्हणून आवश्यक असेल तेव्हाच वापरावा आणि सुरक्षित झाल्यावर काढावा.

घरी कॅथेटरची काळजी: मूलभूत नियम

योग्य कॅथेटर काळजी साधी असली तरी महत्त्वाची आहे. कॅथेटर, युरिन बॅग किंवा ड्रेनेज टॅपला हात लावण्यापूर्वी आणि नंतर साबण-पाण्याने हात धुवा. लघवी खाली वाहण्यासाठी बॅग नेहमी ब्लॅडरच्या पातळीखाली ठेवा. ट्यूब वाकलेली किंवा दाबलेली नसावी. बॅग जमिनीला लागू देऊ नका.

डॉक्टर किंवा नर्सने बॅग बदलण्यास सांगितले नसेल तर कॅथेटर आणि बॅग जोडलेलीच ठेवा. अनावश्यकपणे कनेक्शन वेगळे केल्याने इन्फेक्शनचा धोका वाढतो. कॅथेटर किंवा ड्रेनेज बॅग प्रत्येक रुग्णात ठरावीक दिवसांनी बदलावीच असे नाही; ब्लॉकेज, इन्फेक्शन किंवा क्लोज्ड सिस्टीम तुटणे अशा वैद्यकीय कारणांनुसार बदल केला जातो.

कॅथेटरभोवती दररोज स्वच्छता

कॅथेटर शरीरात जिथून जातो त्या भागाची दिवसातून एक-दोन वेळा साध्या साबण-पाण्याने हलक्या हाताने स्वच्छता करा. पुरुषांनी पेनिसच्या टोकाचा आणि कॅथेटरभोवतीचा भाग स्वच्छ करावा. फोरस्किन मागे घेतली असल्यास स्वच्छतेनंतर ती पुन्हा पुढे आणा; तसे न केल्यास सूज येऊ शकते.

महिलांनी पुढून मागे अशा दिशेने स्वच्छता करावी. मलातील बॅक्टेरिया लघवीच्या मार्गाकडे जाऊ नयेत. सुप्राप्युबिक कॅथेटर असल्यास पोटाच्या खालच्या भागातील कॅथेटर साइटची स्वच्छता डिस्चार्जवेळी सांगितल्याप्रमाणे करा.

डॉक्टरांनी सांगितल्याशिवाय तेल, पावडर, हळद, अँटिसेप्टिक क्रीम, बेटाडीन किंवा अँटिबायोटिक मलम लावू नका. जास्त घासून स्वच्छ करणे चांगलेच असे नाही; त्यामुळे त्वचा आणि युरेथ्राला जळजळ होऊ शकते.

कॅथेटर बॅग कशी रिकामी करावी?

बॅग जड होण्यापूर्वी—साधारण अर्धी ते तीन-चतुर्थांश भरल्यावर—रिकामी करा. जड बॅगमुळे कॅथेटर ओढला जाऊन वेदना, रक्तस्राव, गळती किंवा कॅथेटर चुकून बाहेर येऊ शकतो.

• हात धुवा.
• शौचालय किंवा स्वच्छ भांड्याजवळ बसा/उभे रहा.
• ड्रेनेज टॅप शौचालय, जमीन किंवा भांड्याला लागू देऊ नका.
• टॅप उघडून लघवी बाहेर काढा.
• टॅप नीट बंद करा.
• गरज असल्यास टॅप पुसा.
• पुन्हा हात धुवा.

डे बॅग, नाईट बॅग आणि झोपण्याची पद्धत

दिवसा अनेक रुग्ण मांडी किंवा पोटरीला बांधलेली छोटी लेग बॅग वापरतात. रात्री मोठी नाईट बॅग वापरता येते, त्यामुळे वारंवार उठावे लागत नाही.

• नाईट बॅग ब्लॅडरच्या पातळीखाली ठेवा.
• ट्यूब पायाच्या बाजूला ठेवा; शरीराखाली येऊ देऊ नका.
• ट्यूबवर झोपू नका.
• झोपेत वळताना कॅथेटर ओढला जाणार नाही इतकी ट्यूब सैल ठेवा.
• युरिन बॅग बेडवर ठेवू नका.

वेदना, गळती किंवा बॅगमध्ये लघवी नसल्यामुळे जाग आली तर प्रथम ट्यूब वाकली/दाबली आहे का ते पाहा.

कॅथेटर कसा सुरक्षित ठेवावा?

टेप, कॅथेटर स्ट्रॅप किंवा फिक्सेशन डिव्हाइसने कॅथेटर मांडी किंवा पोटाच्या खालच्या भागाला सुरक्षित करा. ट्यूब मोकळी लटकू देऊ नका. योग्य फिक्सेशनमुळे युरेथ्रावर ओढ येत नाही आणि वेदना, रक्तस्राव, कॅथेटर हलणे व युरेथ्रल इजा कमी होतात.

धागा किंवा खडबडीत टेपने कॅथेटर घट्ट बांधू नका. तो सुरक्षित असावा, पण त्वचेवर दाब पडेल इतका घट्ट नसावा.

कॅथेटर घातल्यानंतर काय सामान्य असू शकते?

विशेषतः पहिल्या काही दिवसांत काही सौम्य त्रास होऊ शकतात: कॅथेटरच्या जागी किरकोळ अस्वस्थता, लघवीची भावना, अधूनमधून ब्लॅडर स्पॅझम, सौम्य जळजळ, कॅथेटरभोवती थोडी लघवी गळणे किंवा कॅथेटर/युरोलॉजी सर्जरीनंतर लघवीत थोडे रक्त.

ही लक्षणे सौम्य आणि सहन करण्याजोगी असावीत. ताप, तीव्र वेदना, लघवी बंद होणे किंवा जास्त रक्तस्राव यांसोबत ती असू नयेत.

काय सामान्य नाही?

पुढील चेतावणीची चिन्हे दिसल्यास डॉक्टरांशी संपर्क करा किंवा तातडीची मदत घ्या:

• बॅगमध्ये लघवी अजिबात येत नाही.
• पोटाच्या खालच्या भागात वेदना किंवा फुगलेपणा.
• ताप किंवा थंडी वाजणे.
• कॅथेटर बाहेर येणे.
• जास्त रक्तस्राव किंवा रक्ताच्या गुठळ्या.
• तीव्र जळजळ किंवा वाढती वेदना.
• कॅथेटर साइटभोवती पू, लालसरपणा किंवा सूज.
• नवीन कंबरेच्या बाजूची किंवा पाठदुखी.
• वयोवृद्ध रुग्णात नवीन गोंधळ, झोपाळूपणा किंवा तीव्र अशक्तपणा.

कॅथेटरच्या सामान्य समस्यांवर प्रथम काय पाहावे?

कॅथेटर ब्लॉक झाल्यास प्रथम काय करावे?

लघवी वाहत नसेल तर आधी साध्या गोष्टी तपासा. ट्यूब वाकलेली, पिळलेली किंवा पायाखाली अडकलेली नाही ना ते पहा. बॅग ब्लॅडरच्या खाली ठेवा. बॅगचा टॅप बंद आहे का तपासा. सुरक्षित असल्यास शरीराची स्थिती बदला किंवा थोडे चला. डॉक्टरांनी द्रवपदार्थ मर्यादित केले नसतील तर पाणी घ्या.

कॅथेटरमध्ये काहीही ढकलू नका. प्रशिक्षण मिळाले नसेल तर घरी कॅथेटर फ्लश करू नका. कॅथेटर स्वतः काढू नका.

बॅगमध्ये लघवी येत नसेल आणि पोटाच्या खालच्या भागात वेदना, बेचैनी, घाम किंवा प्युबिक हाडाच्या वर फुगलेपणा असेल तर हे तातडीचे समजा. ब्लॅडर भरत असू शकतो पण ड्रेन होत नसेल.

कॅथेटर इन्फेक्शनची लक्षणे

कॅथेटर असलेल्या रुग्णात फक्त लघवी ढगाळ किंवा दुर्गंधीयुक्त आहे म्हणून इन्फेक्शन आहे असे ठरत नाही. कॅथेटरमुळे लक्षणे नसतानाही लघवीत बॅक्टेरिया आढळू शकतात. ताप, थंडी, नवीन पोटदुखी, कंबरेच्या बाजूची वेदना, उलटी, कॅथेटरभोवती वाढता त्रास, झोपाळूपणा किंवा नवीन गोंधळ ही अधिक चिंताजनक चिन्हे आहेत.

लक्षणे नसताना फक्त लघवीत बॅक्टेरिया असल्यामुळे कॅथेटर असलेल्या प्रत्येक रुग्णाला अँटिबायोटिक आवश्यक नसतात. उरलेले अँटिबायोटिक स्वतःहून सुरू करू नका किंवा औषधे बदलू नका. लक्षणांनुसार शारीरिक तपासणी, युरिन तपासणी, युरिन कल्चर आणि कॅथेटर तपासणी लागू शकते.

कॅथेटर कधी काढला जाईल?

तो का घातला आहे यावर वेळ ठरते. काही कॅथेटर काही दिवसांत काढले जातात; प्रोस्टेट, युरेथ्रा किंवा ब्लॅडर सर्जरीनंतर, युरिनरी रिटेन्शनमध्ये किंवा इन्फेक्शनमुळे आलेल्या सूजेत काही काळ जास्त ठेवावा लागू शकतो.

काही रुग्णांमध्ये ट्रायल विदाऊट कॅथेटर केली जाते—कॅथेटर काढून रुग्ण व्यवस्थित लघवी करू शकतो का ते पाहिले जाते. कॅथेटर काढण्याची ठरलेली भेट चुकवू नका. गरजेपेक्षा जास्त काळ कॅथेटर ठेवल्यास अस्वस्थपणा, इन्फेक्शन आणि ब्लॉकेजचा धोका वाढतो.

तपासणीसाठी काय आणावे?

• डिस्चार्ज समरी.
• सर्जरी झाली असल्यास ऑपरेशन नोट्स.
• कॅथेटर घातल्याची तारीख.
• माहीत असल्यास कॅथेटर बदलाची माहिती.
• सध्या घेत असलेली औषधे—विशेषतः रक्त पातळ करणारी.
• युरिन रुटीन आणि युरिन कल्चर अहवाल.
• सीरम क्रिएटिनिन आणि किडनीच्या कार्याचा अहवाल.
• USG KUB/PVR किंवा CT KUB अहवाल.
• पूर्वीच्या कॅथेटरायझेशनची कागदपत्रे.
• रक्तस्राव अधूनमधून होत असेल तर लघवीच्या रंगाचे फोटो.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• युरिनरी रिटेन्शन: तातडीची लक्षणे आणि उपचार
• लघवी करण्यास अडचण: कारणे आणि उपचार
• पुरुषांमध्ये लघवीची धार कमी: कारणे आणि उपचार
• लघवीत रक्त: कारणे आणि युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?
• युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?
• युरोलॉजिस्ट आणि नेफ्रोलॉजिस्टमध्ये काय फरक आहे?
• प्रोस्टेट वाढणे: लक्षणे, तपासण्या आणि उपचार
• युरिन कल्चर तपासणी समजून घ्या
• लघवीच्या अहवालात पू पेशी: याचा अर्थ काय?
• लघवी करताना जळजळ: कारणे आणि डॉक्टरांना कधी भेटावे?
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• 1. CDC. Catheter-associated urinary tract infection prevention recommendations https://www.cdc.gov/infection-control/hcp/cauti/summary-of-recommendations.html
• 2. CDC. Catheter-associated urinary tract infection basics https://www.cdc.gov/uti/about/cauti-basics.html
• 3. NICE. Urinary tract infection catheter-associated: antimicrobial prescribing https://www.nice.org.uk/guidance/ng113
• 4. European Association of Urology. Guidelines on Urological Infections https://uroweb.org/guidelines/urological-infections/chapter/the-guideline
• 5. NHS. Living with a urinary catheter https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/urinary-catheters/living-with/
• 6. British Association of Urological Surgeons. Management of a urethral catheter https://www.baus.org.uk/patients/information_leaflets/7/management_of_a_urethral_catheter