प्रोस्टेट वाढल्यामुळे लघवीचा मार्ग बंद होऊन मूत्राशय रिकामे होत नसेल तर प्रोस्टेटच्या समस्येसाठी कॅथेटर लावावा लागतो. कॅथेटर ही मऊ नळी असून ती मूत्राशयातील लघवी बाहेर काढते, वेदना कमी करते आणि किडनीचे संरक्षण करण्यास मदत करते. अनेक पुरुषांमध्ये तो तात्पुरता असतो. महत्त्वाचे पुढचे पाऊल म्हणजे फक्त वारंवार कॅथेटर बदलत राहणे नाही. लघवी का बंद झाली हे युरोलॉजिस्टने शोधणे, किडनीचे कार्य आणि इन्फेक्शन तपासणे, कॅथेटर सुरक्षितपणे काढण्याची चाचणी ठरवणे आणि औषधे की प्रोस्टेट शस्त्रक्रिया आवश्यक आहे हे ठरवणे गरजेचे आहे.

प्रोस्टेटच्या समस्येत कॅथेटर का लागतो?

प्रोस्टेट मूत्राशयाच्या खाली असून लघवीच्या मार्गाभोवती असते. प्रोस्टेट वाढल्यावर हा मार्ग दाबला जाऊन लघवी मंद, अपूर्ण किंवा अचानक पूर्ण बंद होऊ शकते.

मूत्राशय सुरक्षितपणे रिकामे होत नसेल तर कॅथेटरची गरज पडू शकते. अक्यूट युरिनरी रिटेन्शन म्हणजे अचानक लघवी अजिबात न होणे; सहसा खालच्या पोटात वेदना आणि मूत्राशय फुगणे अशी लक्षणे असतात. वयस्क पुरुषांमध्ये हे अनेकदा बिनाइन प्रोस्टेट वाढीशी संबंधित असते.

कोणता कॅथेटर वापरला जातो?

बहुतेक पुरुषांना फॉली कॅथेटर लावला जातो. ही मऊ नळी लघवीच्या मार्गाने मूत्राशयात घातली जाते. छोटा बलून फुगवून कॅथेटर जागेवर ठेवला जातो.

कधी लघवीच्या मार्गाने कॅथेटर घालता येत नाही. गंभीर प्रोस्टेटचा अडथळा, युरेथ्रल स्ट्रिक्चर, फॉल्स पॅसेज किंवा रक्तस्रावामुळे असे होऊ शकते. अशावेळी युरोलॉजिस्ट खालच्या पोटातून मूत्राशयात जाणारा सुप्राप्युबिक कॅथेटर लावू शकतात.

वारंवार जोर लावून कॅथेटर घालण्याचे प्रयत्न टाळावेत, कारण त्याने लघवीच्या नळीला इजा होऊ शकते.

कॅथेटर लागला म्हणजे प्रोस्टेटची शस्त्रक्रिया करणे बंधनकारक आहे का?

नाही. कॅथेटर लागला म्हणजे आपोआप शस्त्रक्रिया करावीच लागते असे नाही.

काही पुरुषांना काही दिवस कॅथेटरने लघवी काढल्यानंतर आणि प्रोस्टेटची औषधे दिल्यानंतर पुन्हा स्वतः लघवी होते. अडथळा गंभीर, वारंवार होणारा किंवा किडनीवर परिणाम करणारा असेल तर इतरांना शस्त्रक्रियेची गरज पडू शकते.

पुढील परिस्थितींमध्ये शस्त्रक्रियेची शक्यता वाढते:

• कॅथेटर काढण्याची चाचणी अपयशी होणे.
• वारंवार युरिनरी रिटेन्शन.
• किडनीला सूज किंवा किडनीच्या कार्यात बिघाड.
• मूत्राशय नीट रिकामे न झाल्यामुळे वारंवार युरिन इन्फेक्शन.
• मूत्राशयातील खडे.
• प्रोस्टेट वाढीमुळे लघवीत लक्षणीय रक्त येणे.
• औषधांनंतरही तीव्र लक्षणे राहणे.

कॅथेटर घातल्यानंतर पुढे काय होते?

कॅथेटरने मूत्राशय रिकामे झाल्यानंतर पुढील पाऊल म्हणजे कारणाची तपासणी.

सहसा युरोलॉजिस्ट पुढील गोष्टी तपासतात:

1. किती लघवी बाहेर आली.
2. ताप किंवा इन्फेक्शन आहे का.
3. किडनीचे कार्य.
4. प्रोस्टेटचा आकार.
5. मूत्राशयाच्या भिंतीतील बदल किंवा खडे.
6. किडनीला सूज आहे का.
7. कॅथेटर सुरक्षितपणे काढून पाहता येईल का.
8. शस्त्रक्रियेची गरज लागू शकते का.

म्हणून कॅथेटर लावल्यानंतर स्पष्ट पुढील योजना असावी; फक्त वारंवार कॅथेटर बदलत राहू नये.

ट्रायल विदाउट कॅथेटर म्हणजे काय?

ट्रायल विदाउट कॅथेटर, म्हणजे TWOC, मध्ये डॉक्टरांच्या देखरेखीखाली कॅथेटर काढून पुन्हा नैसर्गिकरीत्या लघवी होते का हे पाहिले जाते.

TWOC आधी डॉक्टर अल्फा-ब्लॉकर औषध देऊ शकतात. हे औषध प्रोस्टेट आणि ब्लॅडर नेकचा भाग शिथिल करते आणि वाढलेल्या प्रोस्टेट असलेल्या योग्य रुग्णांमध्ये लघवीचा प्रवाह सुधारू शकते.

TWOC दरम्यान द्रवपदार्थ घेण्यास, लघवी करण्यास आणि नंतर अल्ट्रासाऊंड किंवा ब्लॅडर स्कॅन करून किती लघवी उरली आहे हे पाहण्यास सांगितले जाऊ शकते.

पुढील परिस्थितींमध्ये TWOC यशस्वी होण्याची शक्यता जास्त असते:

• लघवी बंद होण्याचा हा पहिलाच प्रसंग असेल.
• इन्फेक्शन शांत झाले असेल.
• मूत्राशयाचा स्नायू अजून चांगले काम करत असेल.
• प्रोस्टेटचा अडथळा खूप गंभीर नसेल.
• औषधांचा फायदा होत असेल.
• किडनीला मोठी सूज नसेल.

पुढील परिस्थितींमध्ये TWOC अपयशी होऊ शकतो:

• प्रोस्टेटचा अडथळा गंभीर असेल.
• मूत्राशय बराच काळ अतिताणून भरलेले राहिले असेल.
• डायबेटीस नियंत्रणात नसेल किंवा बद्धकोष्ठपणा असेल.
• युरिन इन्फेक्शन असेल.
• रिटेन्शनचे अनेक प्रसंग आधी झाले असतील.
• युरेथ्रल स्ट्रिक्चर किंवा मूत्राशयाची कमजोरी असेल.

कॅथेटर किती काळ ठेवावा लागतो?

कॅथेटर किती काळ ठेवायचा हे तो का लावला आहे यावर अवलंबून असते.

प्रोस्टेट वाढीमुळे अचानक लघवी बंद झाल्यास नियोजित TWOC करण्यापूर्वी कॅथेटर काही दिवस ठेवला जाऊ शकतो. इन्फेक्शन, किडनीला सूज, रक्ताच्या गुठळ्या, खूप मोठे युरिन रिटेन्शन किंवा नियोजित शस्त्रक्रिया असल्यास तो जास्त काळ ठेवावा लागू शकतो.

कॅथेटर घरी स्वतः काढू नका. कॅथेटरच्या टोकाला मूत्राशयात बलून फुगवलेला असतो आणि काढण्यापूर्वी प्रशिक्षित व्यक्तीने तो रिकामा करणे आवश्यक असते.

प्रोस्टेटच्या समस्येसाठी कॅथेटर: घरी काळजी कशी घ्यावी?

कॅथेटरची योग्य काळजी घेतल्याने अस्वस्थता, कॅथेटर बंद होणे आणि इन्फेक्शनचा धोका कमी होतो.

युरिन बॅग नेहमी मूत्राशयाच्या पातळीखाली ठेवा. ट्यूब वाकलेली, पिळलेली किंवा ताणली गेलेली नाही याची खात्री करा. बॅग कंबरेखाली ठेवा, अनावश्यकपणे जोडणी वेगळी करू नका, ट्यूबमध्ये किंक नाही याची तपासणी करा आणि लघवी सतत वाहत आहे का ते पाहा.

दैनंदिन काळजीसाठी:

• कॅथेटरला हात लावण्याआधी आणि नंतर हात धुवा.
• कॅथेटर मांडीला व्यवस्थित फिक्स करा.
• ट्यूब ओढू नका.
• युरिन बॅग पूर्ण भरण्याआधी रिकामी करा.
• कॅथेटरचा परिसर स्वच्छ आणि कोरडा ठेवा.
• कॅथेटरजवळ पावडर, तेल किंवा घरगुती उपाय वापरू नका.
• डॉक्टरांनी सांगितल्याप्रमाणे द्रवपदार्थ घ्या.
• बद्धकोष्ठपणा टाळा.
• काही सर्दी-खोकल्याची औषधे लघवीचा अडथळा वाढवू शकतात; ती घेण्याआधी डॉक्टरांना विचारा.
• लघवी बॅगेत येत आहे का हे तपासा.

कॅथेटर घातल्यानंतर काय सामान्य असू शकते?

विशेषतः पहिल्या काही दिवसांत काही सौम्य लक्षणे होऊ शकतात.

पुढील गोष्टी जाणवू शकतात:

• पेनिसच्या टोकाशी सौम्य अस्वस्थता.
• कधीतरी ब्लॅडर स्पॅझम्स.
• लघवी किंचित रक्तमिश्रित दिसणे.
• कॅथेटरच्या बाजूने थोडी लघवी गळणे.
• चालताना किंवा झोपताना ट्यूबची जाणीव होणे.

ही लक्षणे हळूहळू कमी व्हायला हवीत. तीव्र वेदना, ताप, बॅगेत लघवी न येणे किंवा जाड रक्ताच्या गुठळ्या हे सामान्य नाही.

प्रोस्टेटच्या समस्येसाठी कॅथेटर लागल्यानंतर कोणत्या तपासणी आवश्यक असतात?

कॅथेटर सुरक्षितपणे काढता येईल का आणि प्रोस्टेटवर उपचार आवश्यक आहेत का हे ठरवण्यासाठी तपासणी मदत करतात.

सामान्य तपासण्यांमध्ये:

• युरिन रुटीन आणि मायक्रोस्कोपी.
• युरिन कल्चर.
• सीरम क्रिएटिनिन.
• डायबेटीसचा संशय किंवा आधीपासून डायबेटीस असल्यास ब्लड शुगर किंवा HbA1c.
• प्रोस्टेटच्या आकारासह अल्ट्रासाऊंड KUB.
• कॅथेटर काढल्यानंतर पोस्ट-वॉइड रेसिड्युअल युरिन.
• इन्फेक्शन किंवा रिटेन्शन शांत झाल्यानंतर योग्य वेळी पीएसए.
• कॅथेटर काढल्यानंतर युरोफ्लोमेट्री.
• निवडक रुग्णांमध्ये सिस्टोस्कोपी.
• मूत्राशयाची कमजोरी संशयित असल्यास युरोडायनॅमिक स्टडी.

कॅथेटर लावल्यानंतरचे उपचार पर्याय

उपचार लघवी का बंद झाली यावर अवलंबून असतात.

औषधे

कॅथेटर काढल्यानंतर काही पुरुषांना स्वतः लघवी होण्यासाठी औषधांचा फायदा होऊ शकतो. बिनाइन प्रोस्टेट वाढीचा संशय असेल आणि रुग्ण स्थिर असेल तर त्यांचा विचार केला जातो.

रिटेन्शन वारंवार होत असेल, किडनीला सूज, मूत्राशयातील खडे, वारंवार इन्फेक्शन किंवा कॅथेटर काढण्याचा प्रयत्न अपयशी झाला असेल तर औषधे पुरेशी नसू शकतात.

कॅथेटर काढणे आणि पुढील निरीक्षण

TWOC यशस्वी झाल्यास औषधे सुरू ठेवून पुढील गोष्टींची तपासणी केली जाऊ शकते:

• लक्षणांचे गुणांकन.
• युरिन फ्लो तपासणी.
• रेसिड्युअल युरिनसाठी अल्ट्रासाऊंड.
• गरजेनुसार किडनीच्या कार्याची तपासणी.
• औषधे आणि दुष्परिणामांचा आढावा.

प्रोस्टेट शस्त्रक्रिया

कॅथेटर यशस्वीपणे काढता येत नसेल किंवा प्रोस्टेटचा अडथळा गुंतागुंत निर्माण करत असेल तर शस्त्रक्रिया सुचवली जाऊ शकते.

सामान्य पर्यायांमध्ये पुढील प्रक्रिया येतात:

• TURP.
• बायपोलर TURP.
• HoLEP किंवा इतर लेझर प्रोस्टेट शस्त्रक्रिया.
• खूप मोठ्या प्रोस्टेटसाठी ओपन, लॅप्रोस्कोपिक किंवा रोबोटिक सिंपल प्रोस्टेटेक्टॉमी.
• प्रोस्टेटचा आकार आणि रुग्णाशी संबंधित घटकांनुसार इतर निवडक मिनिमली इन्व्हेसिव्ह पर्याय.

योग्य पर्याय प्रोस्टेटचा आकार, रक्तस्रावाचा धोका, हृदयाची औषधे, अॅनेस्थेशियासाठी तंदुरुस्ती, खर्च, उपलब्ध तंत्रज्ञान आणि सर्जनचा अनुभव यावर अवलंबून असतो.

कॅथेटर कायम ठेवता येतो का?

उपचार करता येणारा प्रोस्टेटचा अडथळा असलेल्या आणि शस्त्रक्रियेसाठी तंदुरुस्त पुरुषामध्ये दीर्घकाळ कॅथेटर ठेवणे हा सहसा पहिला पर्याय नसतो.

पुढील परिस्थितींमध्ये दीर्घकालीन कॅथेटरचा विचार केला जाऊ शकतो:

• शस्त्रक्रिया करणे असुरक्षित असेल.
• औषधोपचार अपयशी झाले असतील.
• रुग्णाला इंटरमिटंट सेल्फ-कॅथेटरायझेशन करता येत नसेल.
• मूत्राशयाचे कार्य खूप कमी असेल.
• शस्त्रक्रियेचा धोका वाढवणाऱ्या मोठ्या आरोग्य समस्या असतील.

कॅथेटरसह दैनंदिन जीवन: उपयोगी सूचना

कॅथेटरमुळे संकोच वाटू शकतो, पण तो एक सामान्य वैद्यकीय सहाय्यक साधन आहे.

कॅथेटर नीट फिक्स केलेला असेल तर सहसा चालणे, बसणे आणि झोपणे शक्य असते. दिवसा लेग बॅग आणि झोपताना मोठी नाईट बॅग वापरता येते.

पुढील गोष्टींबद्दल युरोलॉजिस्टना विचारा:

• अंघोळ.
• प्रवास.
• ऑफिसचे काम.
• चालणे आणि व्यायाम.
• सेक्स.
• बॅग बदलण्याचे वेळापत्रक.
• कॅथेटर बदलण्याचे वेळापत्रक.
• TWOC ची तारीख.
• बॅगेत लघवी येणे थांबले तर काय करावे.

प्रोस्टेटच्या समस्येसाठी कॅथेटर लावल्यानंतर युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?

तुम्हाला किंवा कुटुंबातील व्यक्तीला प्रोस्टेटमुळे लघवी बंद होऊन कॅथेटर लागला असेल तर महत्त्वाचा प्रश्न असा आहे—रिटेन्शन का झाले आणि पुढे काय करायचे?

कॅथेटर सुरक्षितपणे काढता येईल का, की प्रोस्टेटवर निश्चित उपचार आवश्यक आहेत?

निदान आणि उपचाराची स्पष्ट योजना न करता महिनेन्‌महिने फक्त कॅथेटर बदलत राहू नका.

सल्लामसलतीची यादी: काय घेऊन यावे?

पुढील अहवाल आणि माहिती सोबत आणा:

• अल्ट्रासाऊंड KUB/पीव्हीआर अहवाल.
• प्रोस्टेटच्या आकाराचा अहवाल.
• युरिन रुटीन अहवाल.
• युरिन कल्चर अहवाल.
• सीरम क्रिएटिनिन.
• आधी केलेला असल्यास पीएसए अहवाल.
• ब्लड शुगर/HbA1c अहवाल.
• सध्या चालू प्रोस्टेटची औषधे.
• डायबेटीस, BP आणि हृदयाची औषधे.
• ब्लड थिनर औषधे असल्यास त्यांची माहिती.
• कॅथेटर घातल्याची नोंद किंवा रुग्णालयातील उपचारांचा सारांश.
• आधी कॅथेटर काढण्याचा प्रयत्न झाला असल्यास त्याची माहिती.
• ताप, लघवीत रक्त किंवा किडनीला सूज यांचा इतिहास.
• आधीच्या प्रोस्टेट, युरेथ्रा किंवा स्टोन शस्त्रक्रियेच्या नोंदी.

युरोलॉजिस्टला कोणते प्रश्न विचारावेत?

पुढील प्रश्न विचारा:

• माझी लघवी का बंद झाली?
• याचे कारण प्रोस्टेट वाढ असण्याची शक्यता आहे का?
• कॅथेटर कधी काढून पाहता येईल?
• कॅथेटर काढण्याआधी युरिन कल्चर आवश्यक आहे का?
• TWOC आधी प्रोस्टेटची औषधे घ्यावी लागतील का?
• TWOC अपयशी झाला तर पुढे काय?
• आता शस्त्रक्रिया आवश्यक आहे की थांबता येईल?
• माझ्या प्रोस्टेटच्या आकारासाठी कोणती शस्त्रक्रिया योग्य आहे?
• कॅथेटर बंद होणे किंवा इन्फेक्शन कसे टाळता येईल?

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• वाढलेले प्रोस्टेट: लक्षणे, कारणे आणि उपचार
• बीपीएच: बिनाइन प्रोस्टॅटिक हायपरप्लेशिया समजून घ्या
• अचानक लघवी बंद होणे
• पुरुषांमध्ये लघवीची धार कमी होणे: कारणे आणि उपचार
• पुरुषांमध्ये वारंवार लघवी: कारण प्रोस्टेट आहे का?
• अल्ट्रासाऊंडमध्ये प्रोस्टेटचा आकार: आकार खरोखर महत्त्वाचा असतो का?
• वाढलेल्या प्रोस्टेटसाठी टीयूआरपी शस्त्रक्रिया
• HoLEP लेझर प्रोस्टेट शस्त्रक्रिया
• वाढलेले प्रोस्टेट / बीपीएच उपचार
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• 1. NICE. Lower urinary tract symptoms in men: management https://www.nice.org.uk/guidance/cg97/chapter/recommendations
• 2. American Urological Association. Benign Prostatic Hyperplasia (BPH) Guideline, 2026 )-guideline https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/benign-prostatic-hyperplasia-(bph
• 3. NIDDK. Urinary Retention: Definition and Facts https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/urinary-retention/definition-facts
• 4. MedlinePlus. Indwelling catheter care https://medlineplus.gov/ency/patientinstructions/000140.htm
• 5. BAUS. Management of a urethral catheter patient information leaflet https://www.baus.org.uk/patients/information_leaflets/7/management_of_a_urethral_catheter