प्रोस्टेट वाढीसाठी फिनास्टेराइड आणि ड्युटास्टेराइड ही लघवीची धार लगेच वाढवणारी औषधे नाहीत. ही हळूहळू काम करणारी औषधे असून काही महिन्यांत वाढलेल्या प्रोस्टेटचा आकार कमी करू शकतात. प्रोस्टेट स्पष्टपणे मोठे असणे, लघवीची धार कमी असणे आणि भविष्यात लघवी अडण्याचा धोका असलेल्या पुरुषांना त्यांचा फायदा होऊ शकतो. निवडक रुग्णांमध्ये अक्यूट युरिनरी रिटेन्शन किंवा प्रोस्टेट शस्त्रक्रियेची गरज होण्याचा धोका देखील कमी होऊ शकतो. मात्र या औषधांचा लैंगिक कार्यावर परिणाम होऊ शकतो आणि रक्तातील PSA कमी होतो. त्यामुळे योग्य युरोलॉजी तपासणीशिवाय ती सहजपणे सुरू करू नयेत.

फिनास्टेराइड आणि ड्युटास्टेराइड म्हणजे काय?

फिनास्टेराइड आणि ड्युटास्टेराइड ही बिनाइन प्रोस्टॅटिक हायपरप्लेशिया, म्हणजे बीपीएच किंवा प्रोस्टेट वाढ, असलेल्या निवडक पुरुषांमध्ये वापरली जाणारी औषधे आहेत.

ही औषधे 5-अल्फा रिडक्टेज इनहिबिटर्स, म्हणजे 5-ARI, या गटात येतात.

प्रोस्टेट ही मूत्राशयाच्या खाली असलेली ग्रंथी आहे. वयानुसार तिचा आकार वाढू शकतो आणि लघवीच्या मार्गावर दबाव येऊ शकतो. त्यामुळे धार कमी होणे, जोर लावावा लागणे, वारंवार लघवी लागणे, रात्री उठावे लागणे आणि मूत्राशय पूर्ण रिकामे न होणे अशी लक्षणे होऊ शकतात.

ही औषधे टॅम्सुलोसिन, सिलोदोसीन किंवा अल्फुझोसीनसारख्या अल्फा-ब्लॉकर्सपेक्षा वेगळी आहेत. अल्फा-ब्लॉकर्स प्रोस्टेट आणि ब्लॅडर नेकचे स्नायू शिथिल करून तुलनेने लवकर आराम देतात. फिनास्टेराइड आणि ड्युटास्टेराइड मात्र प्रोस्टेट मोठे ठेवणाऱ्या हार्मोनल परिणामात घट करून हळूहळू काम करतात.

प्रोस्टेट वाढीसाठी फिनास्टेराइड आणि ड्युटास्टेराइड कसे काम करतात?

डायहायड्रोटेस्टोस्टेरोन, म्हणजे DHT, या हार्मोनच्या प्रभावामुळे प्रोस्टेटची वाढ काही प्रमाणात होते. 5-अल्फा रिडक्टेज नावाचे एन्झाइम टेस्टोस्टेरोनपासून DHT तयार करते.

फिनास्टेराइड आणि ड्युटास्टेराइड हे एन्झाइम रोखतात. त्यामुळे प्रोस्टेटमधील DHTचा प्रभाव कमी होतो. कालांतराने प्रोस्टेटचा आकार कमी होऊ शकतो. लघवीच्या मार्गावरील दबाव कमी झाल्यावर धार सुधारू शकते.

म्हणूनच रुग्ण त्यांना अनेकदा “प्रोस्टेटचा आकार कमी करणाऱ्या गोळ्या” म्हणतात. मात्र त्यांचा फायदा हळूहळू होतो आणि सहसा अनेक महिने नियमित औषध घ्यावे लागते.

फिनास्टेराइड किंवा ड्युटास्टेराइडचा सर्वाधिक फायदा कोणाला होतो?

युरिनरी लक्षणांचे मुख्य कारण प्रत्यक्षात वाढलेले प्रोस्टेट असेल तर ही औषधे अधिक उपयोगी ठरतात.

• अल्ट्रासाऊंड किंवा तपासणीत प्रोस्टेट वाढलेले दिसणे.
• बीपीएचमुळे मध्यम ते तीव्र युरिनरी लक्षणे असणे.
• मोठ्या प्रोस्टेटसोबत लघवीची धार कमी असणे.
• अचानक लघवी अडण्याचा धोका जास्त असणे.
• सुरुवातीच्या औषधांनंतरही लक्षणे पुन्हा होणे.
• निवडक रुग्णांमध्ये प्रोस्टेटमधून वारंवार रक्तस्राव होणे.
• तातडीच्या शस्त्रक्रियेऐवजी दीर्घकाळ औषधोपचार करण्याची गरज किंवा पसंती असणे.

मार्गदर्शक सूचनांनुसार प्रोस्टेट वाढ स्पष्ट असेल आणि पुढे त्रास वाढण्याचा धोका असेल तर 5-ARI औषधांचा विचार केला जातो. प्रत्यक्ष OPDमध्ये प्रोस्टेटचा आकार, PSA, लघवीचा प्रवाह, मूत्राशयात उरणारी लघवी आणि लक्षणांची तीव्रता या सर्वांचा विचार केला जातो.

कोणाला फारसा फायदा होऊ शकत नाही?

मुख्य समस्या प्रोस्टेट वाढ नसल्यास फिनास्टेराइड किंवा ड्युटास्टेराइडचा फारसा फायदा होणार नाही.

• प्रोस्टेटचा आकार लहान असणे.
• इन्फेक्शनमुळे लघवी करताना जळजळ होणे.
• ओव्हरअॅक्टिव्ह ब्लॅडर.
• अनियंत्रित डायबेटीसमुळे वारंवार लघवी होणे.
• युरेथ्रल स्ट्रिक्चर.
• संध्याकाळी जास्त द्रवपदार्थ घेतल्यामुळे रात्री लघवी लागणे.
• झोपेच्या त्रासामुळे वारंवार जाग येणे.
• लक्षणांवर त्वरित आरामाची गरज असणे.

म्हणूनच तपासणी महत्त्वाची आहे. युरिनरी लक्षणे असलेल्या प्रत्येक वयस्क पुरुषामध्ये बीपीएच हेच मुख्य कारण असेल असे नाही.

फिनास्टेराइड विरुद्ध ड्युटास्टेराइड: प्रत्यक्ष वापरातील तुलना

बहुतेक रुग्णांसाठी कोणती गोळी अधिक “ताकदवान” आहे हा मुख्य प्रश्न नसतो. प्रोस्टेटचा आकार कमी करणारे औषध खरोखर आवश्यक आहे का, हा अधिक महत्त्वाचा प्रश्न आहे.

ही औषधे परिणाम दाखवायला किती वेळ घेतात?

फिनास्टेराइड आणि ड्युटास्टेराइड हळूहळू काम करतात. अर्थपूर्ण वैद्यकीय फायदा साधारणपणे काही महिन्यांनंतर—अनेकदा सहा महिने किंवा त्याहून अधिक काळानंतर—तपासला जातो. मार्गदर्शक पुराव्यानुसार योग्य रुग्णांमध्ये 5-अल्फा रिडक्टेज इनहिबिटर्स 6-12 महिन्यांत प्रोस्टेटचा आकार साधारण 18-28% कमी करू शकतात.

हा हळू परिणाम समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. लक्षणे तीव्र असतील तर युरोलॉजिस्ट 5-ARIसोबत अल्फा-ब्लॉकर देऊ शकतात. अल्फा-ब्लॉकरने लवकर आराम मिळतो, तर 5-ARI हळूहळू प्रोस्टेटचा आकार आणि भविष्यातील धोका कमी करण्यासाठी काम करते.

कोणती लक्षणे सुधारू शकतात?

• लघवीची धार कमी असणे.
• लघवी करताना जोर लावावा लागणे.
• मूत्राशय पूर्ण रिकामे न होणे.
• अडथळ्यामुळे वारंवार लघवी लागणे.
• बीपीएचशी संबंधित रात्रीची लघवी.
• योग्य रुग्णांमध्ये पुन्हा युरिनरी रिटेन्शन होण्याचा धोका.

मात्र वारंवार लघवीचे मुख्य कारण डायबेटीस, इन्फेक्शन, ओव्हरअॅक्टिव्ह ब्लॅडर किंवा झोपेचा त्रास असेल तर फक्त या गोळ्यांनी समस्या सुटेलच असे नाही.

फिनास्टेराइड किंवा ड्युटास्टेराइडमुळे कॅथेटर किंवा शस्त्रक्रिया टाळता येते का?

निवडक पुरुषांमध्ये होय. या औषधांचा सर्वात मोठा फायदा फक्त लक्षणांवरील आराम नाही. अक्यूट युरिनरी रिटेन्शन, कॅथेटरची गरज आणि भविष्यात बीपीएचसाठी प्रोस्टेट शस्त्रक्रिया लागण्याचा दीर्घकालीन धोका कमी होऊ शकतो.

मात्र प्रत्येक रुग्णामध्ये शस्त्रक्रिया टाळता येत नाही. वारंवार लघवी अडणे, ब्लॅडर स्टोन, अडथळ्यामुळे किडनीला सूज येणे, वारंवार इन्फेक्शन, प्रोस्टेट वाढीमुळे लघवीत रक्त येणे, अत्यंत कमी लघवीचा प्रवाह किंवा औषधांनी फायदा न होणे अशा परिस्थितीत शस्त्रक्रिया लागू शकते.

संभाव्य दुष्परिणाम

बहुतेक पुरुष ही औषधे चांगली सहन करतात; तरी काही दुष्परिणाम होऊ शकतात.

• सेक्सची इच्छा कमी होणे.
• इरेक्शनमध्ये अडचण.
• वीर्याचे प्रमाण कमी होणे.
• इजॅक्युलेशनमध्ये बदल.
• स्तनांमध्ये दुखणे किंवा संवेदनशीलता.
• स्तन सुजणे किंवा वाढल्यासारखे वाटणे.
• काही पुरुषांमध्ये मूडमध्ये बदल.
• क्वचित त्वचेवर पुरळ किंवा अॅलर्जिक प्रतिक्रिया.

या तक्रारींबद्दल बोलताना संकोच करू नका. लैंगिक दुष्परिणाम हे वैद्यकीयदृष्ट्या महत्त्वाचे आहेत; ते वैयक्तिक कमजोरीचे चिन्ह नाहीत. औषध सुरू ठेवायचे, बंद करायचे, बदलायचे किंवा डायबेटीस, कमी टेस्टोस्टेरोन, ताण, रक्तवाहिन्यांचे आजार अथवा इतर औषधे यांसारखी कारणे शोधायची का, हे युरोलॉजिस्ट ठरवू शकतात.

PSAबाबत अत्यंत महत्त्वाची सूचना

हा सर्वात महत्त्वाच्या मुद्द्यांपैकी एक आहे.

फिनास्टेराइड आणि ड्युटास्टेराइडमुळे PSA कमी होऊ शकतो. PSA ही रक्ताची चाचणी प्रोस्टेटचे मूल्यांकन आणि प्रोस्टेट कॅन्सरच्या जोखमीचे परीक्षण करण्यासाठी वापरली जाते.

ही औषधे काही महिने घेतल्यानंतर PSA लक्षणीय कमी होऊ शकतो. मार्गदर्शक पुराव्यानुसार 5-अल्फा रिडक्टेज इनहिबिटर्समुळे 6-12 महिन्यांत PSA साधारण 50% कमी होतो. त्यामुळे PSAचा अर्थ लावताना औषधांचा इतिहास, किती काळ उपचार सुरू आहेत आणि PSAची कालानुक्रमिक दिशा लक्षात घेणे आवश्यक आहे; उपचार न घेणाऱ्या व्यक्तीसाठी असलेली सामान्य मर्यादा तशीच लागू करणे चुकीचे ठरू शकते.

• वय आणि वैद्यकीय परिस्थितीनुसार औषध सुरू करण्यापूर्वी PSA तपासणे अनेकदा योग्य ठरते.
• पुढील PSA अहवालाचा अर्थ लावताना डॉक्टरांना आपण ही औषधे घेत आहोत ही माहिती असणे आवश्यक आहे.
• या औषधांवर असताना “सामान्य” PSAचा अर्थ औषध न घेणाऱ्या पुरुषातील सामान्य PSAसारखा नसू शकतो.
• फिनास्टेराइड किंवा ड्युटास्टेराइड घेत असताना PSA वाढत असेल तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नये.
• PSAचा अर्थ लावण्यापूर्वी आपण ही औषधे घेत आहोत हे डॉक्टरांना नेहमी सांगा.

प्रोस्टेटची तपासणी आणि PSAसाठी स्पष्ट योजना नसताना मेडिकलमधून स्वतःहून या गोळ्या सुरू करू नका.

ही औषधे प्रोस्टेट कॅन्सर लपवू शकतात का?

ही औषधे कॅन्सर “सरळ लपवत” नाहीत; मात्र PSAचा अर्थ लावणे अधिक गुंतागुंतीचे होऊ शकते. फिनास्टेराइड किंवा ड्युटास्टेराइड सुरू केल्यानंतर PSA कमी होत असल्याने त्याचा निष्काळजीपणे अर्थ लावल्यास कॅन्सरचे निदान उशिरा होऊ शकते.

विशेषतः वयस्क पुरुष किंवा जोखीम घटक असलेल्या पुरुषांमध्ये उपचारापूर्वीचा PSA आणि पुढील PSAमधील बदल यांचा योग्य अर्थ लावणे महत्त्वाचे आहे.

ही औषधे सुरू करण्यापूर्वी युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?

पुढीलपैकी काही असल्यास युरोलॉजिस्टचा सल्ला घ्या:

• लघवीची धार कमी असणे.
• लघवी करताना जोर लावावा लागणे.
• वारंवार लघवी लागणे.
• रात्री अनेकदा लघवीसाठी उठावे लागणे.
• मूत्राशय पूर्ण रिकामे न झाल्यासारखे वाटणे.
• लघवी झाल्यानंतर थेंब येणे.
• लघवी करताना जळजळ.
• लघवीत रक्त.
• वारंवार युरिन इन्फेक्शन.
• PSA वाढलेला असणे.
• लघवी अडल्यामुळे कॅथेटर घालावा लागलेला असणे.
• अल्ट्रासाऊंडमध्ये किडनीला सूज दिसणे.
• पूर्वी प्रोस्टेट किंवा युरेथ्राची शस्त्रक्रिया झालेली असणे.

लक्षणांचे कारण प्रोस्टेट वाढ, इन्फेक्शन, ओव्हरअॅक्टिव्ह ब्लॅडर, डायबेटीस, युरेथ्रल स्ट्रिक्चर किंवा दुसरे काही आहे का हे युरोलॉजिस्ट तपासू शकतात.

कोणत्या तपासण्या लागू शकतात?

युरोलॉजिस्ट पुढील तपासण्यांचा सल्ला देऊ शकतात:

• युरिन रूटीन आणि मायक्रोस्कोपी.
• इन्फेक्शनचा संशय असल्यास युरिन कल्चर.
• किडनीचे कार्य तपासण्यासाठी सिरम क्रिएटिनिन.
• योग्य परिस्थितीत PSA रक्त चाचणी.
• प्रोस्टेटच्या आकारासह अल्ट्रासाऊंड KUB.
• पोस्ट-वॉइड रेसिड्युअल युरिन मोजणे.
• लघवीचा प्रवाह तपासण्यासाठी युरोफ्लोमेट्री.
• गरजेनुसार डिजिटल रेक्टल एक्झामिनेशन.
• निवडक रुग्णांमध्ये सिस्टोस्कोपी.

प्रत्येक रुग्णाला प्रत्येक तपासणी आवश्यक नसते. वय, लक्षणे, प्रोस्टेटचा आकार, PSA, युरिन अहवाल आणि धोक्याची चिन्हे यानुसार तपासण्यांची योजना ठरते.

उपचार सुरू केल्यानंतर पुढे काय?

फिनास्टेराइड किंवा ड्युटास्टेराइड सुरू केल्यानंतर नियमित पुनर्तपासणी महत्त्वाची आहे. लक्षणांत किती सुधारणा झाली, लघवीचा प्रवाह, दुष्परिणाम, PSAमधील बदल, रेसिड्युअल युरिन, एकत्रित उपचाराची गरज आणि शस्त्रक्रियेचा विचार करावा का हे युरोलॉजिस्ट तपासू शकतात.

लक्षणे सुधारली म्हणून स्वतःहून औषध अचानक बंद करू नका. औषध बंद केल्यावर कालांतराने प्रोस्टेट पुन्हा वाढू शकते आणि लक्षणे परत येऊ शकतात.

प्रोस्टेट वाढीसाठी फिनास्टेराइड किंवा ड्युटास्टेराइड घेण्याचा विचार करत असाल तर प्रोस्टेट प्रत्यक्षात वाढले आहे का आणि ही औषधे आपल्यासाठी योग्य आहेत का हे युरोलॉजी तपासणीने निश्चित करता येते.

सल्लामसलतीसाठी काय घेऊन यावे?

• अल्ट्रासाऊंड KUB/प्रोस्टेट अहवाल.
• PSA अहवाल.
• युरिन रूटीन अहवाल.
• केला असल्यास युरिन कल्चर अहवाल.
• सिरम क्रिएटिनिन अहवाल.
• केली असल्यास युरोफ्लोमेट्री अहवाल.
• सध्या घेत असलेल्या औषधांची यादी.
• डायबेटीस आणि BPचे अहवाल.
• असल्यास कॅथेटरची माहिती किंवा रुग्णालयातील उपचारांचा सारांश.
• पूर्वीच्या प्रोस्टेट शस्त्रक्रियेचे कागदपत्रे.
• लैंगिक दुष्परिणाम किंवा फर्टिलिटीबाबत चिंता असल्यास त्याची माहिती.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• वाढलेले प्रोस्टेट: लक्षणे, कारणे आणि उपचार
• बीपीएच: बिनाइन प्रोस्टॅटिक हायपरप्लेशिया समजून घ्या
• प्रोस्टेटची औषधे: उपयोग आणि फरक
• प्रोस्टेट वाढीसाठी अल्फा-ब्लॉकर्स
• प्रोस्टेटच्या औषधांचे दुष्परिणाम
• प्रोस्टेटच्या औषधांचा लैंगिक कार्यावर परिणाम होऊ शकतो का?
• अल्ट्रासाऊंडवरील प्रोस्टेटचा आकार: आकार किती महत्त्वाचा?
• पुरुषांमध्ये लघवीची धार कमी: कारणे आणि उपचार
• अचानक लघवी पूर्ण बंद होणे
• प्रोस्टेटच्या समस्येसाठी कॅथेटर
• प्रोस्टेट वाढीसाठी TURP शस्त्रक्रिया
• वाढलेले प्रोस्टेट / बीपीएच उपचार
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• European Association of Urology. EAU Guidelines on Management of Non-neurogenic Male LUTS – Disease Management https://uroweb.org/guidelines/management-of-non-neurogenic-male-luts/chapter/disease-management
• American Urological Association. Management of Lower Urinary Tract Symptoms Attributed to Benign Prostatic Hyperplasia: AUA Guideline https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/benign-prostatic-hyperplasia-bph-guideline
• NICE Clinical Knowledge Summaries. LUTS in men: 5-alpha reductase inhibitors and voiding symptoms https://cks.nice.org.uk/topics/luts-in-men/
• Urology Care Foundation. Benign Prostatic Hyperplasia – Prescription Drugs )/treatment/prescription-drugs https://www.urologyhealth.org/urology-a-z/b/benign-prostatic-hyperplasia-(bph
• Kim EH, Brockman JA, Andriole GL. The use of 5-alpha reductase inhibitors in the treatment of benign prostatic hyperplasia. Asian Journal of Urology https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5780290/