पुरुषांमध्ये लघवी सुरू होण्यास अडचण येण्याला युरिनरी हेसिटन्सी म्हणतात. लघवीची इच्छा असूनही धार सुरू होण्यासाठी वेळ लागतो. वाढलेले प्रोस्टेट, युरेथ्रल स्ट्रिक्चर, युरिन इन्फेक्शन, प्रोस्टाटायटिस, मूत्राशयाचा स्नायू कमकुवत असणे, नसांशी संबंधित समस्या आणि काही औषधे ही सामान्य कारणे आहेत. हे वारंवार होत असेल, विशेषतः धार कमी, जोर लावावा लागणे, रात्री लघवी, जळजळ, लघवीत रक्त किंवा मूत्राशय पूर्ण रिकामे न झाल्यासारखे वाटत असेल तर युरोलॉजिस्टचा सल्ला घ्या. अचानक लघवी पूर्ण बंद होणे ही आपत्कालीन स्थिती आहे.

लघवी सुरू होण्यास अडचण म्हणजे काय?

लघवीची धार सुरू होण्याआधी काही वेळ वाट पाहावी लागणे म्हणजे लघवी सुरू होण्यास अडचण. काही पुरुषांना धार सुरू होईपर्यंत बराच वेळ उभे राहावे लागते. काहींना जोर लावावा लागतो किंवा खालच्या पोटावर दाब द्यावा लागतो. मूत्राशय भरलेले असूनही लघवी ‘अडकली’ आहे असेही वाटू शकते.

डॉक्टर याला युरिनरी हेसिटन्सी म्हणतात. हे लोअर युरिनरी ट्रॅक्ट सिम्प्टम्स, म्हणजे LUTS, यापैकी एक लक्षण आहे. LUTS चे कारण प्रोस्टेट, मूत्राशय, युरेथ्रा किंवा नसा असू शकतात. लघवीची तक्रार असलेल्या प्रत्येक पुरुषाला फक्त प्रोस्टेट वाढ आहे असे गृहीत धरू नये.

युरिनरी हेसिटन्सी आणि युरिनरी रिटेन्शन एकच आहेत का?

नाही. या समस्या संबंधित असल्या तरी एकसारख्या नाहीत.

युरिनरी हेसिटन्सीमध्ये लघवी उशिरा किंवा अडचणीने सुरू होते.

युरिनरी रिटेन्शनमध्ये मूत्राशय नीट रिकामे होत नाही. गंभीर स्थितीत लघवी अजिबात बाहेर येत नाही.

अक्यूट युरिनरी रिटेन्शन अधिक गंभीर असते. खालच्या पोटात वेदनादायक ताण आणि मूत्राशय भरलेले वाटूनही लघवी न होणे अशी लक्षणे असतात आणि तातडीने वैद्यकीय उपचार आवश्यक असतात.

पुरुषांमध्ये लघवी सुरू होण्यास अडचण का येते?

1. वाढलेले प्रोस्टेट किंवा बीपीएच

40–50 वर्षांनंतरच्या पुरुषांमध्ये बिनाइन प्रोस्टॅटिक हायपरप्लेशिया, म्हणजे बीपीएच, हे सामान्य कारणांपैकी एक आहे. प्रोस्टेट मूत्राशयाच्या खाली असून लघवीच्या मार्गाभोवती असते. ते वाढल्यावर हा मार्ग अरुंद होऊन लघवीची धार सुरू होण्यास वेळ लागू शकतो.

बीपीएचमुळे पुढील लक्षणे होऊ शकतात:

• लघवी सुरू होण्यास अडचण
• लघवीची धार कमी असणे
• लघवीची धार मध्येच थांबणे आणि पुन्हा सुरू होणे
• लघवीसाठी जोर लावावा लागणे
• लघवी झाल्यानंतर थेंब-थेंब गळणे
• वारंवार लघवी लागणे
• रात्री लघवीसाठी उठावे लागणे
• मूत्राशय पूर्ण रिकामे न झाल्यासारखे वाटणे

बीपीएच म्हणजे प्रोस्टेट कॅन्सर नाही. मात्र वयस्क पुरुषांमध्ये दोन्ही स्थिती आढळू शकतात, त्यामुळे योग्य वेळी युरोलॉजिस्ट प्रोस्टेटची तपासणी आणि पीएसए तपासणी सुचवू शकतात.

2. युरेथ्रल स्ट्रिक्चर

युरेथ्रल स्ट्रिक्चर म्हणजे व्रणाच्या ऊतींमुळे लघवीची नळी अरुंद होणे. कॅथेटरायझेशन, इजा, इन्फेक्शन, आधीची युरिनरी प्रक्रिया किंवा कधी स्पष्ट कारण नसतानाही ते होऊ शकते.

तरुण किंवा मध्यमवयीन पुरुषामध्ये पुढील लक्षणे असतील तर स्ट्रिक्चरचा विचार विशेषतः करावा:

• अतिशय बारीक लघवीची धार
• लघवीची धार फवारल्यासारखी किंवा दोन भागांत जाणे
• वय कमी असूनही लघवीसाठी जोर लावावा लागणे
• वारंवार युरिन इन्फेक्शन होणे
• आधी कॅथेटर लावल्याचा इतिहास
• पेल्विक इजेचा इतिहास
• आधी युरेथ्रल डायलेशन किंवा OIU झालेली असणे
• कॅथेटर घालण्यास अडचण येणे

3. प्रोस्टाटायटिस किंवा युरिन इन्फेक्शन

इन्फेक्शन किंवा सूजेमुळे लघवी करणे वेदनादायक आणि कठीण होऊ शकते. लघवीत जळजळ, ताप, थंडी वाजणे, पेल्विक वेदना, वेदनादायक इजॅक्युलेशन, वारंवार लघवी किंवा अचानक धार खूप कमी होणे अशी लक्षणे असू शकतात.

लघवीची तपासणी न करता वारंवार अँटिबायोटिक्स घेऊ नका. युरिन कल्चरनुसार उपचार केल्याने योग्य औषध निवडता येते आणि चुकीचे निदान किंवा अँटिबायोटिक रेसिस्टन्स टाळण्यास मदत होते.

4. मूत्राशयाचा स्नायू कमकुवत असणे

कधी अडथळा नसून मूत्राशयाचा स्नायू पुरेशा ताकदीने आकुंचन पावत नाही. डायबेटीस, अनेक वर्षांचा लघवीचा अडथळा, न्यूरोलॉजिकल आजार, मणक्याच्या समस्या किंवा वाढते वय यामुळे असे होऊ शकते.

मूत्राशय कमकुवत असल्यास धार मंद असणे, मूत्राशय रिकामे होण्यास बराच वेळ लागणे, लघवी उरल्यासारखे वाटणे, वारंवार युरिन इन्फेक्शन, अल्ट्रासाऊंडमध्ये रेसिड्युअल युरिन जास्त असणे किंवा गंभीर स्थितीत ओव्हरफ्लो लिकेज होऊ शकते.

5. औषधे

काही औषधांमुळे युरिनरी हेसिटन्सी वाढू शकते, विशेषतः आधीच प्रोस्टेट वाढलेल्या पुरुषांमध्ये. काही सर्दीची औषधे, डिकंजेस्टंट्स, अँटिहिस्टामाइन्स, अँटिडिप्रेसंट्स, झोपेच्या गोळ्या, ओपिऑइड वेदनाशामक आणि अँटिकोलिनर्जिक प्रभाव असलेली औषधे यामध्ये येऊ शकतात.

डॉक्टरांनी दिलेली औषधे अचानक बंद करू नका. युरोलॉजी भेटीत चालू औषधांची यादी सोबत आणा.

लक्षणांच्या स्वरूपावरून काय संकेत मिळू शकतात?

हा तक्ता फक्त मार्गदर्शक आहे. अंतिम निदानासाठी प्रत्यक्ष तपासणी आणि आवश्यक चाचण्या कराव्या लागतात.

युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?

लघवी सुरू होण्यास अडचण खालीलप्रमाणे असल्यास युरोलॉजिस्टला भेटा:

• काही दिवसांपेक्षा जास्त टिकत असेल
• वारंवार परत होत असेल
• लघवीची धार कमी असेल
• वारंवार जोर लावावा लागत असेल
• मूत्राशय पूर्ण रिकामे होत नसेल
• जळजळ किंवा तापासोबत होत असेल
• लघवीत रक्त दिसत असेल
• रात्री वारंवार लघवीमुळे झोप बिघडत असेल
• कॅथेटर काढल्यानंतर सुरू झाली असेल
• युरिनरी शस्त्रक्रिया किंवा पेल्विक इजेनंतर झाली असेल

लवकर तपासणी केल्याने निवडक रुग्णांमध्ये वारंवार युरिन इन्फेक्शन, मूत्राशय अतिताणून भरले जाणे, युरिनरी रिटेन्शन आणि किडनीवर दाब येणे यांसारख्या गुंतागुंती टाळता येऊ शकतात.

पुरुषांमध्ये लघवी सुरू होण्यास अडचण असल्यास कोणत्या तपासणी करतात?

वय, लक्षणे आणि प्रत्यक्ष तपासणीनुसार युरोलॉजिस्ट तपासणी निवडतात. अडथळा, इन्फेक्शन, प्रोस्टेट वाढ, युरेथ्रल स्ट्रिक्चर किंवा मूत्राशयाची कमजोरी यापैकी नेमके कारण कोणते आहे हे शोधणे हा उद्देश असतो.

उपचाराचे पर्याय

कारण वाढलेले प्रोस्टेट असेल तर

उपचारांमध्ये दैनंदिन सवयींमध्ये बदल, औषधे किंवा शस्त्रक्रिया यांचा समावेश होऊ शकतो. काही औषधे प्रोस्टेटचा मार्ग शिथिल करतात, तर काही कालांतराने प्रोस्टेटचा आकार कमी करतात. लक्षणे तीव्र असतील, औषधांनी फायदा होत नसेल, युरिनरी रिटेन्शन होत असेल, इन्फेक्शन वारंवार होत असेल, मूत्राशयात खडे बनत असतील किंवा किडनीच्या कार्यावर परिणाम होत असेल तर शस्त्रक्रिया लागू शकते.

प्रोस्टेटच्या सामान्य प्रक्रियांमध्ये TURP, बायपोलर TURP, HoLEP आणि प्रोस्टेटचा आकार, एकूण आरोग्य व उपलब्ध सुविधेनुसार इतर पर्यायांचा समावेश होतो.

कारण युरेथ्रल स्ट्रिक्चर असेल तर

उपचार स्ट्रिक्चरची लांबी, जागा आणि आधीच्या उपचारांच्या इतिहासावर अवलंबून असतात. रिटेन्शन झाल्यास तात्पुरते कॅथेटरायझेशन, निवडक रुग्णांमध्ये युरेथ्रल डायलेशन, निवडक लहान स्ट्रिक्चरसाठी ऑप्टिकल इंटरनल युरेथ्रोटॉमी किंवा लांब, पुन्हा झालेल्या अथवा गुंतागुंतीच्या स्ट्रिक्चरसाठी युरेथ्रोप्लास्टी हे पर्याय असू शकतात.

पुन्हा पुन्हा होणाऱ्या स्ट्रिक्चरसाठी वारंवार तात्पुरत्या प्रक्रिया करणे दीर्घकालीन दृष्टीने योग्य असेलच असे नाही. रिकन्स्ट्रक्टिव्ह युरोलॉजी तज्ज्ञांचा सल्ला योग्य दीर्घकालीन उपचार निवडण्यास मदत करू शकतो.

कारण इन्फेक्शन किंवा प्रोस्टाटायटिस असेल तर

उपचारांमध्ये युरिन कल्चरनुसार अँटिबायोटिक्स, वेदना नियंत्रण, पुरेसे द्रवपदार्थ आणि पुढील तपासणी यांचा समावेश होऊ शकतो. ताप, थंडी वाजणे किंवा रिटेन्शन असल्यास तातडीने तपासणी आवश्यक आहे.

कारण मूत्राशयाची कमजोरी असेल तर

उपचार रेसिड्युअल युरिन, किडनीचे कार्य आणि ब्लॅडर तपासणीवर अवलंबून असतात. काही पुरुषांना डायबेटीस नियंत्रण, न्यूरोलॉजिकल तपासणी, मूत्राशयातील लघवी काढून ठेवण्याची योजना, इंटरमिटंट कॅथेटरायझेशन किंवा युरोडायनॅमिक तपासणीिंगची गरज पडू शकते.

घरी काय करता येईल?

सौम्य लक्षणांमध्ये पुढील उपाय मदत करू शकतात:

• लघवी फार वेळ रोखून ठेवू नका.
• रात्री उशिरा चहा, कॉफी आणि मद्य कमी करा.
• बद्धकोष्ठपणावर उपचार करा.
• गरज नसताना सर्दीची औषधे घेणे टाळा.
• डायबेटीस नियंत्रणात ठेवा.
• लघवीची वारंवारता, रात्रीची लघवी आणि धारेतील बदल यांची नोंद ठेवा.
• वारंवार जोर लावून लघवी करण्याचे टाळा.
• मनाने प्रोस्टेटची औषधे किंवा अँटिबायोटिक्स सुरू करू नका.

धार सतत कमी होत असेल, मूत्राशय नीट रिकामे होत नसेल किंवा धोक्याची चिन्हे असतील तर घरगुती उपाय पुरेसे नाहीत.

सल्लामसलतीसाठी काय सोबत आणावे?

भेटीवेळी पुढील गोष्टी सोबत आणा:

• अल्ट्रासाऊंड KUB/प्रोस्टेट अहवाल
• युरोफ्लोमेट्री अहवाल, केला असल्यास
• युरिन रुटीन आणि युरिन कल्चर अहवाल
• सीरम क्रिएटिनिन अहवाल
• पीएसए अहवाल, केला असल्यास
• डायबेटीसचे अहवाल
• सध्या घेत असलेल्या औषधांची यादी
• आधीच्या कॅथेटरची माहिती
• आधीच्या युरिनरी शस्त्रक्रियांच्या नोंदी
• युरेथ्रल डायलेशन, OIU किंवा युरेथ्रोप्लास्टीचा इतिहास
• धार कमी, जळजळ, लघवीत रक्त किंवा रात्रीची लघवी याबद्दल नोंदी

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

संबंधित वाचन

• वाढलेले प्रोस्टेट: लक्षणे, कारणे आणि उपचार
• बीपीएच: बिनाइन प्रोस्टॅटिक हायपरप्लेशिया समजून घ्या
• पुरुषांमध्ये लघवीची धार कमी होणे: कारणे आणि उपचार
• पुरुषांमध्ये वारंवार लघवी: कारण प्रोस्टेट आहे का?
• लघवी झाल्यानंतर थेंब गळणे
• अचानक लघवी बंद होणे
• मूत्राशय पूर्ण रिकामे न होणे
• युरेथ्रल स्ट्रिक्चर: लक्षणे, तपासण्या आणि उपचार
• प्रोस्टेटची लक्षणे असल्यास पुरुषाने युरोलॉजिस्टला कधी भेटावे?
• वाढलेले प्रोस्टेट / बीपीएच उपचार
• युरेथ्रल स्ट्रिक्चरचे उपचार
• युरोलॉजिस्ट कन्सल्टेशन

संदर्भ

• American Urological Association. Benign Prostatic Hyperplasia / Lower Urinary Tract Symptoms Guideline https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/bph-guideline
• European Association of Urology. Guidelines on Non-neurogenic Male Lower Urinary Tract Symptoms https://uroweb.org/guidelines/management-of-non-neurogenic-male-luts
• NIDDK. Urinary Retention: Definition, Symptoms and Causes https://www.niddk.nih.gov/health-information/urologic-diseases/urinary-retention
• American Urological Association. Urethral Stricture Guideline https://www.auanet.org/guidelines-and-quality/guidelines/urethral-stricture-guideline
• European Association of Urology. Guidelines on Urethral Strictures – Diagnostic Evaluation https://uroweb.org/guidelines/urethral-strictures/chapter/diagnostic-evaluation